Doğa
Düşleri

Yetişkinliğin Fiyatı: Kurudodun Termitin Çene Dişlerinde Görülen Aşınma Desenleri

Sosyal böceklerde iş bölümü, çalışan bireyler için genellikle önemli mekanik maliyetler getirir. Şili'ye özgü odun termiti Neotermes chilensis gibi tek…

bekir 27 dk okuma

Özet

Giriş:

Sosyal böceklerde iş bölümü, çalışan bireyler için genellikle önemli mekanik maliyetler getirir. Şili’ye özgü odun termiti Neotermes chilensis gibi tek parçalı yuvalanan termitlerde, koloninin işi yapısal bütünlüğü korunmuş ahşabı ikna eden ve tüketen totipotent olgunlaşmamış bireyler tarafından yürütülür. Bu durum doğrudan ciddi mandibular aşınmaya yol açar. Ogunlaşmamış bireylerin yoğun ahşap işleme faaliyeti geleneksel olarak koloniye fayda sağlayan bir fedakarlık davranışı olarak değerlendirilirken, son dönem evrim çerçeveleri bunun kendi kanatlı üreyenlere (alate) gelişimini besleyen, kendine yararlı bir gelişimsel maliyet—mekanik “yetişkinliğin fiyatı”—temsil edebileğini öne sürüyor. Öte yandan, deri değişimi yaparak kutiküler yapıları yenileyemeyen alateler, yeni bir koloni kurmak için bir çiftleşme odası kazıp yeni bir yerleşim yeri açabilmek için mandibüllerini korumak zorundadırlar.

Yöntem:

Bunu araştırmak için, N. chilensis‘nin farklı gelişim evreleri ve cinsiyetleri (N = 147) üzerinde Mandibular Aşınma İndeksi (MWI) ve yüksek çözünürlüklü taramalı elektron mikroskobu (SEM) kullanarak yapısal aşınmayı nicelendirdik. Boyut kaynaklı allometrik hataları elemek için mutlak mandibular boyutlar, etkileşimli En Küçük Kareler (OLS) log-log modeli ve standartlaştırılmış ortak boyutta (512,4 µm) tahmin edilen marjinal ortalamalar kullanılarak değerlendirildi.

Sonuçlar:

Sonuçlarımız, aşınmada cinsel dimorfizm olmadığını, ancak mutlak mandibular boyutundan bağımsız olarak sürdürülen kastlar arasında son derece anlamlı farklar olduğunu ortaya koydu. Nymfler, enerji açısından gelişimsel talepleri sürdürmek için beslenme faaliyetleriyle uyumlu şekilde en ciddi mandibular aşınma gösterdi. Keskin bir zıtlık içinde, sürülenen alateler en keskin ve en az aşınmış mandibüllere sahipti. Birincil üreyenler ve pseudergatlar orta düzeyde aşınma sergiledi.

Tartışma:

Bu bulgular, çalışan olgunlaşmamış bireylerdeki mandibular aşınma ile yetişkin dağılımçı bireylerdeki mandibular yapının korunması arasında kastlara özgü bir dengeyi ortaya koyuyor.

Giriş

Termitlerin ekolojik başarısı, morfoljik ve işlevsel açıdan birbirinden farklı soylar arasındaki eusosyal örgütlenme ve iş bölümü ile yakından ilişkilidir (Thorne, 1997; Eggleton, 2011). Tipik olarak bir koloninin sosyal yapısı üç ana sınıfa dayanır: üreyenler, askerler ve işçi sınıfı (gerçek işçiler ya da pseudergatlar). Olgun yuvalarda çift üreme işini yalnızca üstlenirken, aynı zamanda koloninin kuruluşu sırasında ilk kuluçka yığınını besler ve büyütürler. Koloni savunması büyük ölçüde askerlerin göreve alır; besin edinimi, yuva inşası, kuluçka bakımı ve bağımlı bireylerin beslenmesi ise işçiler ve/veya pseudergatlar tarafından gerçekleştirilir (Korb ve Thorne, 2017). Eusosyal Arımsılar’ın aksine termitler hemimetabolus gelişim gösterir; dolayısıyla bu işçi bireyler, tamamen gelişmiş yetişkinler değil, aktif olgunlaşmamış bireylerdir (Korb ve Hartfelder, 2008; Roisin ve Korb, 2011).

Yuvalanma ekolojisi, termit işçi kuvvetinin bileşimini ve gelişimsel plastikliğini temel düzeyde şekillendirir (Shellman-Reeve, 1997; Korb, 2007a; 2007b; Korb ve Hartfelder, 2008; Roisin ve Korb, 2011). Termitler, yuva ile besin kaynağı arasındaki mekânsal ilişkiye göre geleneksel olarak “ayrı parçalı” ve “tek parçalı” (veya “tek parça”) yuvalanan termitler olarak sınıflandırılmıştır (Abe, 1987; Korb ve Thorne, 2017). Ayrı parçalı yuvalanan termitlerde bireyler yuvadan çıkıp mekânsal açıdan ayrı besin kaynaklarında beslenir ve koloni emeği sık sık üreme potansiyeli olmayan, gelişimin uç bir aşamasını temsil eden gerçek işçiler tarafından yürütülür (Higashi ve ark., 1992; Eggleton, 2011). Buna karşılık, Kalotermitidae familyasındakiler gibi tek parçalı yuvalanan termitler, hem besini hem de barınağı aynı anda sağlayan ölü ağacın tek bir parçası içinde tüm yaşam döngülerini geçirir (Abe, 1987; Korb ve Hartfelder, 2008; Eggleton, 2011). Bunun yerine koloni görevleri, yalancı işçiler ve nimfler (kanat tomurcuklarına sahip ve imaginal yol boyunca gelişen genç bireyler) gibi gelişimsel plastikliğe sahip olgunlaşmamış bireyler tarafından yürütülür; bunlar askerlere, neotenik üreyenlere ya da saçılan kanatlılara (alates) farklılaşma potansiyelini koruyabilirler (Korb ve Hartfelder, 2008; Roisin ve Korb, 2011; Korb ve Thorne, 2017).

Bu erginsiz bireylerin gelişim yolları oldukça esnek olup, koloninin anlık ihtiyaçlarına yanıt verirler (Korb ve Hartfelder, 2008; Roisin ve Korb, 2011; Miura ve Scharf, 2011). Sıkı bir yol izlemek yerine, gelişimlerini durdurup sahte işçi (pseudergate) olarak çalışmaya devam edebilir, savunuculara (askerlere) farklılaşabilir veya eşeyle üreyen bireylere dönüşebilirler (ya yayılan kanatlı alatlar ya da yuva içinde kalan neotenikler) (Liebig et al., 2009). Tek parçalık yuvalarda yaşayan termitlerin erginsiz bireyleri geleneksel olarak fedakâr bir iş gücü olarak görülürken, son dönem evrimsel çerçeveler onların daha bencilce davrandığını, birincil amaçları yuvayı miras almak veya yayılmak olmak üzere kendi gelişimlerini maksimize etmek işlevini gören “umutlu üretenler” gibi hareket ettiklerini öne sürüyor (Korb, 2007a, 2007b; Roisin ve Korb, 2011). Bu aktif biyolojik rol ile tutarlı olarak, ampirik kanıtlar nimflerin çaresiz bir bağımlı sınıf olmadığını; koloni görevlerine katıldıklarını ve ahşabı bağımsız olarak tüketme konusunda tamamen yetenekli olduklarını göstermektedir (Crosland ve Su, 2006). Bu çerçevede, bu “işçi” nimflerin yoğun beslenme davranışıyla ilişkili morfolojik maliyetlerin yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.

Bir parça yuvalayan termitlerde, besin elde etmek ve yuvayı genişletmek işlevsel açıdan ayrılamayan mekanik eylemlerdir (Abe, 1987; Nalepa, 1994). Çiğneme aletlerinin odunsu kaynaklardan yararlanmadaki kritik rolü termitelere özgü değildir; çeşitli odun yemek böceklerinde bu yapılar, yuva ve besin altlıklarını işlemenin getirdiği fiziksel yükler nedeniyle güçlü seçilim baskıları altındadır. Örneğin, yuvalanma için odunsu konuk bitki kullanan marangoz arısı Manuelia postica‘de, daha yüksek uyum değerleri gösteren arıların kullandığı odunsu konuk bitkinin sertliği, çiğneme aleti boyutu için pozitif doğrusal seçilim gradyanıyla ilişkilidir ve bu özelliğin uyumsal değerini ortaya koyar (Flores-Prado ve ark., 2014). Benzer şekilde, genellikle mantar çürümesi ve yüksek nemle yumuşamış odunlarda beslenen yeraltı termitlerinin aksine, kuru odun termitleri yapısal bütünlüğü koruyan, sert odunlarda yaşar (Roisin, 1996). Böyle yüksek yoğunluklu altlıklarda beslenmek, doğrudan kapsamlı çiğneme aleti aşınması ve diş kırıklığına dönüşen ağır bir yapısal maliyet yükler (Cosme ve ark., 2018). İlerleyen mekanik aşınma, kesim verimliliğini azaltıp metabolik maliyetleri artırırken (Schofield ve ark., 2002), çiğneme aleti aşınma derecesi, birikmiş odun işleme çabasının doğrudan fiziksel bir göstergesi olarak hizmet verir (Flores-Prado ve ark., 2014; Kuřavová ve ark., 2014). Erginleşmemiş termitler, her değişim sırasında tütsel yapılarını, çiğneme aletlerini de dahil ederek yeniledikleri için, çiğneme aleti aşınması belirli bir değişim aralığında gösterilen fiziksel çabayı yansıtır (Roisin, 1996; Korb ve Hartfelder, 2008).

Kanatlı alate’e gelişimsel geçiş, koloni için büyük bir enerji yatırımı temsil eder (Miura ve Scharf, 2011). Olgunluğa ulaşan alateler sürme uçuşları sırasında dağılır, çiftleşir ve yeni bir koloni kurmak için yeni, çoğu zaman sert bir odun alt yapısında fiziksel olarak bir düğüm odası kazmak zorundadır (Nutting, 1969; Eggleton, 2011; Aguilera-Olivares ve ark., 2015). Alateler uçlu yetişkin bir işgüç olduğundan, çenelerini yenilemek için dökülemezler (Korb ve Hartfelder, 2008; Roisin ve Korb, 2011). Dolayısıyla, dağılım uçuşundan önce sağlam ağız parçalarına sahip olmanın doğal seçilim tarafından güçlü biçimde tercih edilmesi beklenir (Endler, 1986). Bu seçilim baskısının, yetişkin dağılımcılarda odun işleme davranışından kaçınmayı teşvik ettiği varsayılmaktadır (Costa-Leonardo ve ark., 2009; Eggleton, 2011). Kuru odun termiti Incisitermes minor üzerinde yapılan ampirik kanıtlar, dağılım öncesi alatelerin (sürme uçuşunu beklerken yerleşim kolonilerinin içinde kalan kanatlı üreyen yetişkinlerin) odundan doğrudan beslenmediğini, besin ihtiyaçlarını neredeyse tamamen yavrulardan trophallaxis yoluyla karşıladıklarını göstermektedir (Cabrera ve Rust, 1999). Bu, gelişmekte olan yavruların yoğun ve “bencil” beslenme faaliyetinin, istemeden de olsa koloninin besin motoru olarak işlev görmesi ve bağımlı işgüçleri sürdürerek alatelerdeki yapısal aşınmanın maliyetlerini denkleştirmesi gerektiğini düşündürmektedir (Korb ve Schmidinger, 2004). Dahili Uygunluk teorisinin (Hamilton, 1964), aynı zamanda Yakın Seçim Teorisi olarak da bilinen çerçevesi içinde ve alt termitlerin gelişimsel temelleri göz önüne alındığında, bireysel gelişimsel talepler ve koloni düzeyinde işbirliği, doğrudan ve dolaylı uygunluk açısından dahili uygunluğun tamamlayıcı bileşenleri olarak ele alınabilir; tüm yetenekli olgunlaşmamış bireyler, üreyen pozisyona ulaşma umuduyla sosyal grup içinde kalan üremeyen bireylerin bulunduğu bazı sosyal üreyen omurgalılardaki gibi “umutlu üreyenler” olarak işlev görür (Korb, 2007a, 2007b; Roisin ve Korb, 2011; Nalepa, 2026).

Kaste özgü ahşap işlemenin yapısal aşınma açısından incelenmesi için model sistem olarak Şili’ye özgü kuru odun terisi Neotermes chilensis‘ni (Blattodea: Kalotermitidae) kullandık (Aguilera-Olivares ve Flores-Prado, 2025). Tek eşli, tek parçalı yuvalanan bu teri türü, kuru ve sert Puya cinsinin (Zizka ve ark., 2013; Aguilera-Olivares ve ark., 2015) çiçek saplarında yaşar. Bu teri türünde tüm yaşam döngüsü, yavaş yavaş tükenen tek, son derece yanıcı bir besin kaynağına sıkı sıkıya bağlıdır (Aguilera-Olivares ve ark., 2017). Bu tükenme, birden fazla koloninin sınırlı bir alttaşı paylaştığı yoğun tür-içi rekabetle sık sık şiddetlenir (Aguilera-Olivares ve ark., 2017). Bu hızlı kaynak tükenmesi koşulları altında doğal seçilim, üretilen ve dağılan erginlerin başarılı biçimde oluşumunu güvence altına alan özellikleri güçlü biçimde tercih eder.

Bu ekolojik ve mekanik baskının birleşiminin, yuvala içinde kutuplaşmış ahşap işleme davranışlarını seçtiğini öne sürüyoruz. Spesifik olarak, hızlı gelişimin yüksek enerji gereksinimleri, nimfleri sert ahşabı yoğun biçimde işlemeye yönlendirir ve bu da mandibular aşınma yoluyla ciddi bir gelişimsel maliyet doğurur. Aynı zamanda, bütünüyle sağlam mandibüllerin ardından gelecek çiftleşme odasının kazılması için yapısal açıdan gerekli olması nedeniyle, seçici baskılar tamamen gelişmiş erginlerde ahşap işlemeden kaçınma davranışını destekler. Ayrıca, monogamous temel teri türlerinde sperm rekabetinin olmaması genellikle cinsel dimorfizmin genel biçimde yokluğuyla ilişkilendiğinden, olası cinsiyete özgü farklılıkları da değerlendiriyoruz (Aguilera-Olivares ve ark., 2015; Muller ve Korb, 2008). Ayrıca, aşınmanın morfometrik değerlendirmelerinde karşılaşılan kritik bir metodolojik zorluk, fiziksel aşınmayla boyut-bağımlı allometrik ölçeklemeden ayrım yapmaktır (Kilmer ve Rodríguez, 2017).

Odalığın tek parçalık yuvalanan termitlerin ecofizyolojisi ve morfometrik çerçevemiz temelinde üç tahmin öne sürüyoruz: (1) Kendi gelişimlerinin yüksek enerji talepleriyle yönlendirilen larvalar, besin edinmek için odun işlemeyi maksimize eder (bireysel bir gelişim maliyeti) ve bu da kaste arasında en yüksek mandibular aşınma ile sonuçlanır. (2) Tersine, sürü halinde uçan erginlerin, mandibular yapıların üreme döndürme sırasında yenilenmesi, üreme sonrası sınırlı odun işlemesi ve koloni kurulumunda sağlam mandibularların işlevsel önemiyle tutarlı olarak en düşük mandibular aşınma göstermesi öngörüldü. (3) Alçalk termitlerde monogamiyle açıklanan cinsiyet dimorfizminin olmamasıyla tutarlı olarak, her iki cinsiyetin benzer gelişimsel ve odun işlemsel talepleriyle karşı karşıya olması nedeniyle, gelişim evreleri içinde mandibular aşınmada cinsiyete özgü bir fark beklenmedi; apikal diş uzunluğundaki kaste farklarının mutlak mandibular boyuttan bağımsız olarak sürmesi beklendi.

Materyaller ve yöntemler

Çalış türü, örneklem alanı ve koloni toplama

Şili’ye özgü oduncu termit Neotermes chilensis (Blanchard, 1851), Şili’nin merkezinde Las Chilcas’ta (32°52´S; 70°52´W) yer alan, Akdeniz iklimine sahip çalılık alanında, endemik bitki Puya alpestris ssp. zoellneri (Bromeliaceae) familyasından kurak çiçek saplarının içinden toplandı. Örnekler, sürülenme mevsimlerinde (Şubat–Mart) 42 saldıran sapdan elde edildi. Tüm saplar laboratuvara taşındı ve bireyler etiketlenerek %70 v/v etanole saklandı.

Örnek bileşimi ve mandibular aşınma indeksi

Bu çalışmada 46 yuvadan toplam 147 birey analiz edildi. Örneklem; 31 yuvadan gelen 41 birincil üreyen (25 dişi ve 16 erkekle), 12 yuvadan gelen 28 uçuşan ergin (14 dişi ve 16 erkekle), 5 yuvadan gelen 38 nimf (19 dişi ve 19 erkekle) ve 14 yuvadan gelen 40 sahte işçi içeriyor. Sahte işçilerin cinsiyeti belirlenmedi. Bazı yuvadan gelen bireylerin birden fazla sosyal sınıfa ait olması nedeniyle, her sınıf için bildirilen yuva sayıları toplanamaz. Bu 46 yuvadan 35’i yalnızca bir sınıftan, 6’sı iki sınıftan, 5’i ise üç sınıftan birey sağladı.

Yapısal aşınmanın nicelendirilmesi için her örneğin sol çene kemiği ayrıştırıldı ve Leica dijital stereomikroskop kullanılarak iç (ventral) yüzünden fotoğraflandı (Şekil 1A). Sol çene kemiği, bu analiz için işlevsel olarak birincil rolü olan ahşap işlemedeki görevi nedeniyle özellikle seçildi; biyomekanik olarak termitlerin sol çene kemiği, sağ çene kemiğinin üzerinden kayarak carpenter plane’e benzer ana makaslama kuvvetini uygular (Deligne, 1999).

ImageJ 1.53a yazılımı (Schneider et al., 2012) kullanılarak, her sol çene kemiği üzerinde iki doğrusal uzaklık ölçüldü (Şekil 1A), şematik gösterimde betimlenen anatomik işaretler (Şekil 1B) rehberliğinde: uç diş (a), kenar dişleri (b, c), çiğneme plakası (d), uç dişinin ucu (e), uç dişinin tabanı (f) ve çiğneme plakasının tabanı (g). Bu iki uzaklık şöyle tanımlandı:

  • Uç dişinin uzunluğu (LAT): uç dişinin ucu (e) ile uç dişinin tabanı (f) arasındaki doğrusal uzaklık olarak ölçüldü.

  • Dış kenarın uzunluğu (LOE): uç dişinin ucu (e) ile çiğneme plakasının tabanı (g) arasındaki doğrusal uzaklığı kapsadı.

Mandibular Aşınma İndeksi (MWI), LAT/LOE oranı olarak hesaplandı. Apikal dişin ilerleyici aşınması teori olarak hem LAT’ı hem de LOE’yi eşzamanlı olarak azaltsa da, LOE’nin başlangıç büyüklüğü LAT’tan yaklaşık 5,6 kat daha fazladır. Bu nedenle, ucu üzerindeki mikrometrik aşınma, LOE paydasında istatistiksel olarak ihmal edilebilir düzeyde kalmakla birlikte LAT paydasında önemli bir matematiksel etki yaratarak indixin hassasiyetini ve dayanıklılığını korur. 1’e yakın değerler sağlam, keskin mandibülleri gösterirken, daha düşük değerler şiddetli mandibular aşınmayı işaret eder. Doğruluğu sağlamak amacıyla ölçüm işlemi birey başına üç kez tekrarlanmış ve aşağıdaki analizlerde ortalama MWI kullanılmıştır.

Ayrıca, yüksek çözünürlüklü yüzey morfolojisini ve nitelikli diş aşınmasını incelemek amacıyla, sürü yapan üreyen bireylerden, sahte işçilerden, birincil üreyenlerden ve nimflerden temsilci sol mandibüller, Taramalı Elektron Mikroskobu (SEM) Carl Zeiss GeminiSEM 360 altında 5 kV’da incelenmek üzere hazırlanmıştır. Tüm SEM mikrografları, gelişim evreleri arasında doğrudan morfolojik karşılaştırma yapılabilmesi için tüm panellerde standartlaştırılmış 100 µm ölçek çubuğu ile kalibre edilmiştir.

Ölçüm tekrarlanabilirlik protokolü

MWI’nin görüntü alınması sırasında mandibülün üç boyutlu yönelimindeki olası değişimlere hassasiyetini değerlendirmek amacıyla, simüle edilmiş “en kötü senaryo” altında bir tekrarlanabilirlik testi gerçekleştirilmiştir. Tek bir mandibül, stereomikroskop altında kasıtlı olarak standart olmayan, değişken konumlarda 10 kez fotoğraflanmıştır. Bu 10 bağımsız görüntünün her biri için MWI hesaplanmış ve varyans katsayısı (CV = [SD/ortalama] * 100) hesaplanarak ölçüm tekrarlanabilirliği değerlendirilmiştir.

Mandibular aşınma üzerine ontogenetik değerlendirmeler

Yapısal aşınmanın farklı karıncalık sınıfları arasında karşılaştırılması, gelişim biyolojilerinin dikkate alınmasını zorunlu kılar. Karıncalar hemimetabolous (tam gelişim göstermeyen) böcekler olduğundan, pseudergatlar ve nimflar gibi olgunlaşmamış instarlar her ludbra sırasında kesici ağız parçaları dahil kesicil yapılarını yenilerler (Korb ve Hartfelder, 2008). Bu nedenle bu sonlanmamış sınıflarda ölçülen MWI, yalnızca son ludbra tarihinden beri biriken aşınmayı yansıtır. Buna karşılık, birincil üreyenler ve uçan erginler, daha fazla ludbra geçirmeyen terminal ergin evrelerdir; MWI’ları tüm ergin yaşam sürelerinin biriken aşınmasını temsil eder.

İstatistiksel Analiz

Aynı odun alt tabakasından gelen karıncalar genetik, mikroçevresel ve besinsel koşulları (örneğin, belirli odun yoğunluğu) paylaştığından, koloni özelliği Genel Linearity Karışık Modellerde (GLMM) rastlantısal etki olarak dahil edilmiştir (Aguilera-Olivares ve ark., 2022; Lee ve ark., 2022). Pseudergatların cinsiyeti kesin olarak belirlenemediğinden, istatistiksel analiz iki ardışık aşamada yürütülmüştür. İlk olarak, sınıflar içinde potansiyel cinsiyete özgü değişkenliği değerlendirmek için GLMM’ler yalnızca cinsiyeti belirlenebilen sınıflarda (birincil üreyenler, uçan erginler ve nimflar) gerçekleştirilmiş; MWI yanıt değişkeni, cinsiyet ise sabit etki olarak ayarlanmıştır. İkinci olarak, tüm gelişim evreleri boyunca (cinsiyetler birleştirilerek) yapısal aşınmayı değerlendirmek için, MWI yanıt değişkeni ve tek sabit etki olarak caste (birincil üreyenler, uçan erginler, nimflar ve pseudergatlar) kullanılarak kapsamlı bir GLMM gerçekleştirilmiştir. MWI, 0 ile 1 arasında sınırlı sürekli bir oran olduğundan, GLMM’ler R sürümü 4.6.1 (R Core Team, 2026) içinde glmmTMB paketi v1.1.8 (Brooks ve ark., 2017) kullanılarak Beta dağılımı ve logit bağlantı fonksiyonu varsayımıyla uyarlanmıştır. Model uyumu ve artık tanıları, DHARMa paketi v0.4.6 (Hartig, 2022) aracılığıyla simüle edilmiş artıklar kullanılarak doğrulanmıştır.

İlk aşamada, cinsiyeti belirlenebilen sınıflar arasındaki cinsiyete özgü farklar şu şekilde değerlendirilmiştir:

MWI

i

j

∼

Beta

(

μ

i

j

ϕ

)

MWI

i

j

∼

Beta

(

μ

i

j

ϕ

)

logit

(

μ

i

j

)

=

β

+

β

⋅

Caste

i

j

+

β

⋅

Sex

i

j

+

β

⋅

(

Caste

×

Sex

)

i

j

+

u

j

logit

(

μ

i

j

)

=

β

0

+

β

1

·

Caste

i

j

+

β

2

·

Sex

i

j

+

β

3

·

(

Caste

×

Sex

)

i

j

+

u

j

İkinci aşamada, gelişim evreleri boyunca yapısal aşınmanın değerlendirilmesi için model şu şekilde belirlendi:

MWI

i

j

∼

Beta

(

μ

i

j

ϕ

)

MWI

i

j

∼

Beta

(

μ

i

j

ϕ

)

logit

(

μ

i

j

)

=

β

+

β

⋅

Caste

i

j

+

u

j

logit

(

μ

i

j

)

=

β

0

+

β

1

·

Caste

i

j

+

u

j

burada uj∼N(0,σcolony²) koloni kimliği için rastlantısal kesim noktasını, ϕ Beta dağılım parametresini ve μij i bireyin koşullu ortalaması olan MWI’yi temsil eder.

Sabit faktörlerin önemi, Tip III Wald Ki-kare testleri kullanılarak belirlendi (car paketi). Kalemler arasında anlamlı farklar tespit edildiğinde, gelişim evreleri arasındaki çiftli karşılaştırmalar, çoklu karşılaştırmalar için Tukey düzeltmesi ile emmeans paketi v1.8.9 (Lenth, 2023) kullanılarak tahmin edilen marjinal ortalamalar aracılığıyla elde edildi (Aguilera-Olivares ve ark., 2022).

Tüm gelişim evreleri arasında mandibular özelliklerin allometrik ilişkilerini ve boyuta bağlı ölçeklenmesini değerlendirmek için LAT ve LOE’nin mutlak ölçümlerini analiz ettik (Kronmal, 1993; Mizumoto ve Bourguignon, 2021). Hem morfometrik değişkenler, göreceli büyümenin üs ilişkilerini doğrusallaştırmak (Huxley, 1932; Smith, 1993), artalan varyansı stabilize etmek (homoskastisite) ve hata dağılımlarını normalize etmek üzere analize başlamadan önce (log10) dönüşüme tabi tutuldu; böylece doğrusal modellerin varsayımlarını karşıladık (Packard, 2013). Sıradan En Küçük Kareler (OLS) regresyonu kullanarak etkileşimli bir doğrusal model uydurduk (Kilmer ve Rodríguez, 2017):

log

(

LAT

)

~

log

(

LOE

)

∗

Kaste

log

10

(

LAT

)

~

log

10

(

LOE

)

∗

Kaste

Caste × log10(LOE) etkileşim teriminin önemi, ölçeklenme ilişkilerinin (β eğimlerinin) caste’ler arasında anlamlı biçimde farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemek amacıyla değerlendirildi. Karşılaştırmalarımızın, özellikle tarihseli aşınmanın birikmesi, gelişimsel ölçeklenme yerine geçtiği uç veya üreyen caste’lerde de ortaya çıkan homojen varyans ihlallerinin küçük sapmalarına karşı dayanıklı olması için, anlamlılık heterojen varyansa dayanıklı sağlam standart hatalar (HC3 sandviç kestiricisi) kullanılarak doğrulandı. Uç diş uzunluğunun, genel çene kemiği boyutu kontrol edildiğinde caste’ler arasında farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemek için, etkileşimli modelden Tahmini Marjalle Ortalamalar (EMMeans) hesaplandı. Bu sayede, LAT’nin tüm örneklenen bireylerdeki LOE’nin geometrik ortasına karşılık gelen standartlaştırılmış, ortak bir çene kemiği boyutunda (LOE = 512,4 µm) caste’ler arasında tahmin edilmesi ve karşılaştırılması sağlandı. Bu tahmin edilen değerlerin log-log ölçeğinden aritmetik ölçeğe geri dönüşümü, koşullu geometrik ortalar verir (Smith, 1993). Bu ortak boyutta caste’ler arasında yapılan eşlemlikli post-hoc karşılaştırmalar, standart hatalar kullanılarak gerçekleştirildi ve P-değerleri Holm’un sıralı Bonferroni düzeltmesiyle düzeltildi. Her caste içinde izometri testi yapmak için ayrıca tek örneklemeli t-testleri uygulandı (H0: β = 1,0). Gözlenen ham verilerin tüm betimleyici istatistikleri metinde ortalama ± standart sapma (SD) olarak sunuldu. Modelden türetilen parametreler ve grup tahminleri, tahmini marjalle ortalamalar (EMM) ± standart hata (SE) olarak sunuldu. Tüm istatistiksel analizler R 4.6.1 sürümü kullanılarak gerçekleştirildi (R Core Team, 2026).

Sonuçlar

Ölçüm tekrarlanabilirliği ve hata değerlendirmesi

Tek bir çene kemiğinin, bilinçli olarak standartlaştırılmamış ve değişken açılar altında çekilen on bağımsız fotoğrafı, 0,1509 ± 0,0028 (ortalama ± SD) ortalamalı bir Çene Kemiği Aşınma İndeksi (MWI) verdi. Bu varyans, standartlaştırılmamış tekrarlar arasında %1,89’lik bir Varyans Katsayısına (CV) karşılık gelir.

Çene kemiği aşınmasının niteliksel kanıtları

Soysal sol mandibülün taramalı elektron mikroskobu (SEM) incelemesi, N. chilensis‘nin gelişim evreleri boyunca kutiküler aşınmada belirgin yapısal farklar ortaya koydu (Şekil 2). Temel anatomik işaretler ve genel mandibül mimarisi işgücü sınıfları arasında tutarlı kalsa da (Şekil 1B), kesici kenarların morfolojisi gelişim evreleri arasında belirgin biçimde değişti (Şekil 2). Sürü halinde uçan erginlerin mandibülleri, bütünü koruyan, yüksek ölçüde sklerotikleşmiş ve sivri uçlu apikal dişlere sahipti (Şekil 2A). Keskin bir karşıt biçimde, nimflerin mandibülleri tutarlı olarak küntleşmiş, kısalmış ve yoğun biçimde aşınmış apalik dişler sergiliyordu (Şekil 2D). Birincil üreyenler (Şekil 2C) ve sahte işçi (Şekil 2B) kutiküler azalma açısından ara morfolojik durumlar sergiliyordu.

Cinsiyete özgü mandibül aşınması

Gelişim evresi ile cinsiyet arasındaki etkileşim anlamlı değildi (χ2 = 0.09, df = 1, P = 0.764); bu da cinsiyete özgü örüntülerin değerlendirilen evreler arasında farklılaşmadığını gösteriyor (Şekil 3A). Birincil üreyenler (Type III Wald testi: χ2 = 0.09, P = 0.76), sürü halinde uçan erginler (χ2 = 0.18, P = 0.67) ve nimfler (χ2 = 1.41, P = 0.24) içinde dişilerle erkekler arasındaki aşınma düzeyleri arasında fark yoktu. Mandibül aşınmasında cinsiyete özgü farkların tamamen ortadan kaldırılması nedeniyle, erkek ve dişi verileri, sonraki ontogenetik karşılaştırmalar için ilgili işgücü sınıfları içinde birleştirildi.

Ontogenetik ve işgücü sınıflarına özgü mandibül aşınması

GLMM analizi, Mandibular Aşınma İndeksinin dört teri kastı arasında anlamlı biçimde farklılaştığını gösterdi (Type III Wald testi: χ² = 100.35, df = 3, P < 0.001; Şekil 3B). Nymfler, en düşük gözlemlenen ortalamalı MWI’ye (0.13 ± 0.03) karşılık gelen en kısa bağıl apikal diş uzunlukları sergiledi. Buna karşılık, uçan üreyen bireyler en yüksek MWI’ye (0.20 ± 0.03) sahip oldu. Pseudergatler (0.15 ± 0.03) ve birinci dereceli üreyenler (0.16 ± 0.02) ara değerler sergiledi ve birbirinden anlamlı biçimde farklılaşmadı (Tukey düzeltmeli t143 = -0.81, P = 0.81). Tam ham veri seti Ekleme Materyali‘nde mevcuttur.

Mandibular elemanların boyuta bağlı ölçeklenmesi

Uçan üreyenlerden pseudergatlere kadar genel bir boyut gradyanı gözlemlenmesine rağmen, mutlak mandibular boyut (LOE) gelişim evreleri arasında belirgin örtüşme gösterdi; 360.0 ile 620.0 µm arasında değişmiş ve dört kastın tamamında ortak bir boyut aralığı (470.0 ile 553.0 µm) paylaşmıştır. Bu, N. chilensis kastlarının ayrık, örtüşmeyen boyut sınıflarına ayrışmadığını göstermektedir. Etkileşimli doğrusal model (log10(LAT) ~ log10(LOE) × Kast), heteroskastisite tutarlı sağlam standart hatalar altında da sağlam kalan son derece anlamlı bir Kast × boyut etkileşimini ortaya koydu (F3,139 = 21.81, P < 0.001; Düzeltilmiş R² = 0.651; HC3: F3,139 = 31.11, P < 0.001). Bireysel kastlar içinde yürütülen sıradan en küçük kareler (OLS) regresyonları, karşıtlıklı ölçeklenme ilişkilerini öne çıkardı:

  • Sürü yapan uçan bireyler: Sıfırdan ayırt edilemeyecek düzeyde düz bir ölçeklenme eğrisi gösterdi (β = 0.043, %95 IG: −0.114 ile 0.200, R2 = 0.012, t26 = 0.56, P = 0.580; Şekil 4A). İzometri testi anlamlı negatif allometri ortaya koydu (t26 = −12.51, P < 0.001).

  • Yumurtalar: Güçlü, pozitif bir ölçeklenme ilişkisi gösterdi (β = 2.495, %95 IG: 1.933 ile 3.059, R2 = 0.692, t36 = 9.00, P < 0.001; Şekil 4B). Eğri, izometrik beklentilerden anlamlı derecede daha dikti (t36 = 5.40, P < 0.001) ve belirgin pozitif allometriyi işaret etti.

  • İlk Üreticiler: Pozitif bir ölçeklenme ilişkisi gösterdi (β = 1.590, %95 IG: 0.651 ile 2.531, R2 = 0.231, t39 = 3.43, P = 0.001; Şekil 4C). Eğri, izometrik beklentilerden anlamlı derecede farklı değildi (t39 = 1.27, P = 0.211). Regresyon tanıları etkili bir gözlemi ortaya koydu (Cook uzaklığı = 1.53); yine de Caste × boy etkileşimi, sağlam sandviç tahmini (HC3) altında veya bu gözlemin çıkarılması durumunda anlamlı kaldı.

  • Sözde İşçiler: Pozitif bir ölçeklenme ilişkisi gösterdi (β = 1.943, %95 IG: 1.246 ile 2.636, R2 = 0.456, t38 = 5.63, P < 0.001; Şekil 4D) ve eğri, izometrik beklentilerden anlamlı derecede daha dikti (t38 = 2.73, P = 0.009), pozitif allometriyi işaret etti.

Karın çenesinin mutlak boyutuna göre düzeltme yapıldıktan sonra, dişilerin apikal diş uzunluğundaki farklılıklar oldukça anlamlı kalmıştır. Standartlaştırılmış referans boyutta (LOE = 512.4 µm), öngörülen apikal diş uzunluğu (LAT) nymp’lerde en kısa (63.5 ± 1.80 µm SE), ardından psödergatlerde (72.0 ± 1.70 µm SE) ve birincil üreyen bireylerde (79.8 ± 1.60 µm SE) bulunmuş, sürü halinde uçan alatlarda ise en uzun (90.3 ± 2.00 µm SE; tüm çiftli Holm düzeltmeli P < 0.005) ölçülmüştür. Bu standartlaştırılmış boyutta yapılan çiftli karşılaştırmalar, sürü uçan alatların nymp’lere (P < 0.001), birincil üreyen bireylere (P < 0.01) ve psödergatlere (P < 0.001) göre anlamlı derecede uzun apikal dişlere sahip olduğunu doğrulamıştır. Nymp’lerin dişleri birincil üreyen bireylere (P < 0.001) ve psödergatlere (P < 0.01) göre anlamlı derecede kısaydı. Birincil üreyen bireylerle psödergatler bu standartlaştırılmış referans boyutta anlamlı biçimde farklılık göstermemiştir (P = 0.058). Bu sonuçlar, karın çene boyutundaki değişkenliğe bakılmaksızın, apikal diş uzunluğundaki caste farklılıklarının korunduğunu göstermektedir.

Tartışma

Ağız parçalarının beslenme veya yuva yapma alışkanlıkları nedeniyle kademeli aşınması, böcekler arasında yaygın bir olgudur. Birçok taksonda, örneğin kabuk böcekleri (Carabidae; Wallin, 1988), çekirgeler (Kuřavová ve ark., 2014), gerçek böcekler (Roitberg ve ark., 2005) ve ateş böcekleri (Winkler ve ark., 2024), yapısal aşınma, beslenme verimliliğini azaltan, işleme süresini artıran, metabolik harcamayı yükselten ve böceğin yaşamı boyunca üreme maliyetleri yükleyebilen geri döndürülemez bir süreç olarak işlev görür. Benzer şekilde, yaprak kesen karıncalar gibi sosyal Hymenoptera’da birikici mandibular aşınma metabolik maliyetleri artırıp işçi ömrünü azaltırken (Schofield ve ark., 2011), yalnız yaşayan bir termit arısı türünde, en uygun konukçu bitkiyi (ayrıca alternatif konukçulardan daha zor) kazmak, mandibular boyut üzerinde güçlü bir seçilim uygular (Flores-Prado ve ark., 2014). Ancak bulularımız, yapısal aşınmanın hemimetabolik bir sosyal böceğin caste sisteminin içinde nasıl farklı işlediğine dair ilk nicels kanıtı sunar ve son derece özelleşmiş, caste’ye özgü bir mandibular aşınma örüntüsünü ortaya koyar. Yetişkin kabuk böcekleri veya steril Hymenoptera işçilerinin aksine, aşınma geri döndürülemez bir son süreç iken, termit nimflerinin yaşadığı şiddetli mandibular aşınma, döşleme (kabuk değiştirme) yoluyla sıfırlanabilen, evreye özgü bir bedeldir. N. chilensis‘de nimfler en şiddetli mandibular aşınma yaşarken, uçan erginler (swarmed alates) sağlam mandibularları korurlar. Birincil üreyenler ve pseudergatlar yapısal aşınmanın ara düzeylerini gösterir. Dikkat çakan yanı, bu morfolojik bedelin tüm gelişim evrelerinde her iki cinsiyet arasında simetrik olarak dağılmasıdır.

Yöntemsel olarak, standart olmayan görüntüleme açılarının simüle edildiği en kötü durum senaryosunda elde edilen düşük varyans katsayısı, morfometrik yöntemimizin sağlamlığını desteklemektedir. Değişken görüntüleme açılarında gözlenen düşük CV ile resmi veri toplama sırasında kullanılan düzgün konumlandırma birlikte düşünüldüğünde, çene yönündeki değişimin görüntüleme yöntemimiz altında ölçüm değişkenliğine önemli ölçüde katkıda bulunmadığı söylenebilir. Bu nedenle, uç diş uzunluğu ve göreceli çene aşınmasında gözlenen sınıf farklarının yalnızca ölçüm değişkenliğiyle açıklanmasının zor olduğu ve sınıf bazında odun işleme faaliyetleriyle ilişkili biyolojik farklılıklarla uyumlu olduğu sonucuna varılmaktadır.

Çene özelliklerinin sınıfa özgü allometrik ölçeklenmesi

Aşınmanın morfometrik değerlendirmelerindeki temel sorulardan biri, görel diş indekslerindeki farkların fiziksel aşınma yerine boyuta bağlı allometri nedeniyle karışık olabileceğidir. Çene mutlak boyutlarını doğrudan log-log regresyonları ve standartlaştırılmış referans boyutunda tahmini marjinal ortalamalar üzerinden analiz ederek, uç diş uzunluğundaki sınıf farklarının çene boyutundaki değişim dikkate alındıktan sonra da sürdüğünü gösteriyoruz (Şekil 4).

N. chilensis sınıflarında belgelenen statik allometrik örüntüler, sınıfa özgü karşıtlıklı ölçeklenme ilişkilerini ortaya koymaktadır:

  • Kuşatan üyeler: Düz bir eğilim ve izometrik beklentilere göre aşırı negatif allometri sergiledi. Bu düz eğri, kuşatan üyelerde apikal diş uzunluğunun sıkı bir şekilde düzenlendiğini ve biyolojik olarak korunduğunu gösteriyor. Sonlu farklılaşmayı tamamlamış, mekanik aşınma biriktirmeden gelişen bu üretilen evrede, vücut boyutundan bağımsız olarak standartlaştırılmış, keskin bir apikal diş taşımak, koloni kurulumu sırasında uçuş sonrası galeri kazması için işlevsel verimliliği optimize ediyor (Figure 4A).

  • Yavrular: Yüksek öngörülebilirlikle güçlü, pozitif birometri ilişkisi gösterdi. Bu olgunlaşmamış çalışan evrede, daha büyük bireyler orantısız olarak daha uzun apikal dişlere sahiptir. Bu örüntü, ardışık dökülmeler sırasında mandibular yenilenme ile uyumludur (Figure 4B).

  • Birincil üreyenler: İzometri ile uyumlu bir ölçeklenme ilişkisi gösterdi ve orta düzeyde değişkenlik eşlik etti. Birincil üreyenler sonlu farklılaşma geçirir ve dökülmeyi kalıcı olarak kaybederler, dolayısıyla kütiküler araçlarını yenileyemezler. Bu nedenle, üreyenler arasında apikal diş uzunluğundaki değişkenlik büyük olasılıkla koloni kurulumu ve sonrasında yetişkin bakım sırasında birikmiş geçmiş aşınmayı yansıtır ve yetişkin ömrünün başlangıç ölçeklenmesini nihai yapısal aşınmadan nasıl ayırdığını gösterir (Figure 4C).

  • Sözde işçiler: Pozitif allometri sergiledi, ancak yavrulara kıyasla regresyon çizgisi etrafında önemli ölçüde daha yüksek saçaklanma gösterdi. Sözde işçilerdeki bu artmış varyans, esnek gelişimsel durumları ve potansiyel duraklamaları ile uyumludur (Roisin, 1988; Korb ve Hartfelder, 2008); benzer mandibular boyuta sahip bireyler geniş ölçüde değişir ve bu durum işlevsel yaş, dökülmehistorisi ve ahşap işlemede birikmiş yatırım farklarını yansıtabilir (Figure 4D).

Önemli olan, ortak bir standartlaştırılmış çene boyutunda tahmini uç diş uzunluğu karşılaştırıldığında, sürülenen kanatlı bireylerin en uzun dişleri koruduğu, bunu birinci üreyenler ve sahte işçilerin izlediği, nimflerin ise en kısa dişlere sahip olduğu görülmektedir. Bu karşılaştırmalar, nimf ve sahte işçilerdeki anlamlı uç diş azalmasının yalnızca çene boyutuyla allometrik ölçeklenme ile tam olarak açıklanamayacağını, ancak gerçek, biyolojik yönden belirlenen bir çene aşınması yansıttığını doğrulamaktadır.

Neotermes chilensis yapısal aşınma için bir model sistem olarak

Gözlemlenen şiddetli çene aşınması, tek parçadan yuva yapan termitlerin, parçalı yuva yapanlara göre karşılaştığı özgün evrimsel baskıları ortaya koymaktadır (Korb ve Hartfelder, 2008; Roisin ve Korb, 2011). Yeraltı termitleri genellikle mantarlar tarafından kısmen çürütülmüş ve yumuşatılmış odunlar üzerinde beslenirken (Eggleton, 2011), kurutermitler (Kalotermitidae) yapısal bütünlüğü korunmuş, kuru odunlarda yaşar (Cosme, 2018). Özellikle N. chilensis, son derece kuru ve sert çiçek saplarının içine yuva yapar (Puya bitkileri) (Zizka ve ark., 2013; Aguilera-Olivares ve ark., 2015; Aguilera-Olivares ve Flores-Prado, 2025). Ayrıca, çevresindeki yuva tabanı kaynaklarının sınırlı olması nedeniyle, birden fazla N. chilensis kolonisi sık sık tek bir odun parçasında ortak yaşar ve bu da yoğun tür içi rekabet ortamı yaratır (Aguilera-Olivares ve ark., 2016). Son derece dirençli bir besin kaynağı ile mekânsal kısıtlamanın birleşimi, N. chilensis‘yi odun işlemenin morfolojik maliyetini değerlendirmek için olağanüstü bir model haline getirmektedir.

Ontogeninin bencil maliyeti ve akraba seçilimi çerçevesi

Bulgularımız, nimflerin tüm caste’ler arasında en düşük göreceli diş uzunluğunu (en yüksek yapısal aşınma) gösterdiğini ortaya koyuyor. Bu örüntü, termitlerin hemimetabolus gelişimi göz önüne alındığında özellikle dikkat çekici; bu gelişimde olgunlaşmamış bireyler her ludtra (gövde değiştirme) sırasında kutiküler yapılarını yenilerler (Korb ve Hartfelder, 2008). Dolayısıyla, nimflerde nicelendirilen ciddi çene aşınması, yalnızca son ludtrandan beri biriken aşınmayı temsil ediyor. Sosyal olmayan böceklerde ve sosyal türlere ait steril hymenopteran işçilerinde, ciddi çene aşınması sindirme verimliliğini ve enerji alımını geri döndürülemez biçimde olumsuz etkiler (Clissold, 2008; Schofield ve ark., 2011; Winkler ve ark., 2024). N. chilensis‘de olgunlaşmamış bireyler bu fiziksel maliyetleri periyodik ludtra ile dengeler. Ancak, termit olgunlaşmamış iş gücünün yoğun odun işleme faaliyetini Dahili Uygunluk veya Yakın Seçilim kuramı (Hamilton, 1964) ile tutarlı bir evrimsel bağlam altında değerlendirmek, çoğu eusocial Hymenoptera’da olduğu gibi kalıcı olarak steril yetişkin işçilerle, termitlerin tüm potansiyeli taşıyan olgunlaşmamış iş gücü arasında ayrım yapmayı gerektiriyor.

Özgül topluluklu Hymenoptera’da işçiler, emekleri yalnızca dolaylı uyumluluk başarısını (kanlı bazı işçilerin haploid bir yumurta bırakması hariç) karşılayan, kalıcı olarak kısırlık gösteren yetişkinlerken; tek parçalı yuvalanan termitlerde olgunlaşmayan bireyler, doğrudan üreme seçeneklerini koruyan totipotent “umutlu üreticiler” işlevi görür. Yani yakın akrabalarına yardım ederken kendi güncel üremelerini geçici olarak ertelerler (uyumluluk başarısının dolaylı bileşeni), ancak gelecekte üreme durumuna ulaşırlarsa doğrudan üreme başarısı elde etme potansiyelini korurlar (Korb, 2007a; 2007b; Roisin ve Korb, 2011; Nalepa, 2026). Dolayısıyla, karşılıklı olarak dışlayıcı olmaktan uzak, bireysel gelişimsel talepler (yani somatik büyüme, kanat gelişimi ve gonad olgunlaşması için gereken metabolik ve enerjetik gereksinimler) ile koloni düzeyinde işbirliği, termit topluluklarında uyumluluk başarısının tamamlayıcı bileşenleri olarak karşımıza çıkar (Hamilton, 1964): genç erginler aktif olarak odunu kemirerek kendi geleceklerinin doğrudan üreme başarısına (kanatlı yayılımcılara dönüşerek) katkıda bulunurken, aynı zamanda paylaşılan yuvala galerisini genişleterek ve yakın akrabalarına fayda sağlayan besinleri işleyerek dolaylı üreme başarısına katkı sağlarlar.

Beslenmeyen kanatlıların keskin çenelerinin korunması tamamen yuvala içindeki sosyal işbirliğine dayanır. Kurak odun termitlerinde kanatlılar, olgunlaşmayan bireyler tarafından stomodeal ve proctodeal trofalaksis ile beslenir (Cabrera ve Rust, 1999; Huang ve ark., 2008). Yardımcı olgunlaşmayan bireyler, kanatlıları beslemek için odunu çiğnemenin mekanik ve metabolik maliyetlerini üstlenir ve gelecek yayılımcıların anatomik bütünlüğünü korumak için anlık enerjilerinin bir bölümünden vazgeçer. Bu sosyal destek, paylaşılan genleri taşıyan, yuvala tam kesici aletlerle, başarılı bir koloni kurulumu için optimize edilmiş şekilde ayrilan potansiyel yayılımcıların durumunu destekleyerek yardımcıların dolaylı üreme başarısına katkıda bulunabilir.

Bu nedenle, erginlerde gözlemlenen aşırı mandibular aşınma, fedakârlıkçı bir sonlandırma kurbanı olmaktan çok, kendi gelişimlerini sürdürmek için gereken yoğun enerji ve metabolik talepleri karşılayan “bencil” bir odun işleme faaliyetiyle uyumludur (Nalepa, 2026). Bu açıdan şiddetli yapısal aşınma, kanatların ve olgunleşmiş üreme organlarının gelişimini beslemek için erginleşme öncesinde ödenen mekanik bir “yetişkinlik bedeli” işlevi görür.

Koloni kurulumu için mandibuların korunması: Sosyal enerji desteği olarak besleşme

Erginlerin aksine, yeni süsme geçmiş alateler kolonideki en keskin ve en az aşınmış mandibulara sahipti. Dağılma ve süsme sonrasında, dealate çiftlerin yeni bir koloni kurmak için sağlam odunun içinde bir çiftleşme odası inşa etmesi gerekir (Roisin ve Korb, 2011). Yetişkin alateler artık tüneyemediği için, süsmeden önce birikmiş herhangi bir mandibular aşındırma, ilk galeri kazma yeteneklerini geri döndürülemez biçimde bozacak ve dolayısıyla koloni hayatta kalmasını doğrudan tehdit edecektir. Bu kritik görev için anatomik araçlarını en iyi durumda korumak adına alateler, dağılmadan önce yoğun odun çiğneme faaliyetlerinden kaçınmak zorundadır. Bu “aracı koruma” stratejisi, yeraltı türleri olan Reticulitermes flaviceps‘den belirgin biçimde ayrılır; burada alateler, doğdukları kolonideki ikamet süreleri boyunca aktif olarak odunla beslenir (Khan ve ark., 2019). Bu davranışsal ayrışma, tek parçalı yuvalı türlerdeki yuva tabanının aşırı fiziksel sertliğinin, mandibuların korunması için çok daha güçlü bir seçilme baskısı uyguladığını ortaya koyar.

İlginç bir şekilde, birincil üreyenler, uçar erginlere (SD = 64,78 µm) kıyasla mandibular boyutta daha düşük fenotipik varyans göstermiştir (SD = 26,97 µm). Bu örüntü, saçılma yapan bireylerin koloni kurulumu sırasında seçici baskılarla karşılaşabileceğini (örneğin, uçuş sırasında yoğun avlanma, kuruma riski ve üreme galerisi kazısı sırasında odunsu konuk bitkinin yüksek mekanik direnci) düşündürmektedir. Bu seçici baskıların farklılıklar yaratan hayatta kalmaya yol açıp açmadığı yoksa koloniler arasında örneklem varyansı mı yansıttığı, gelecek araştırmalar için açık bir soru olarak kalmaktadır.

Maliyetlerin simetrisi: odanın işlenmesinde cinsiyet dimorfizminin olmaması

Yapılan analiz, hiçbir kast içinde erkekler ve dişiler arasında mandibular aşınmada anlamlı bir fark olmadığını ortaya koymuştur. Eşsiz topluluk (eusocial) Hymenoptera’da koloni iş gücü yalnızca yetişkin dişiler tarafından yerine getirilirken, termit kolonileri her iki cinsiyetin de koloni görevlerinde eşit olarak yer aldığı diploid topluluklardır (Roisin ve Korb, 2011). Atasal termit soyları, kesin monogami ve ömür boyu çift bağlarıyla karakterizedir; bu durumda yoğun erkek-erkek rekabetinin olmaması, genel bir cinsiyet dimorfizminin olmamasıyla ilişkilendirilmektedir (Muller ve Korb, 2008). Mekanik maliyetlerin bu simetrik dağılımı, bazı yeraltı termitlerinden (örneğin, Chouvenc ve ark., 2017) farklıdır; burada uçar ergin dişiler, erkeklere göre belirgin biçimde daha ağırdır. N. chilensis‘nde cinsiyetler arasında mandibular aşınmanın istatistiksel eşitliği, gelişimin ve koloni bakımının getirdiği mekanik ve enerjik yüklerin erkek ve diş genç bireyler arasında eşit paylaşıldığını göstermektedir.

Sonuçlar

Mandibular aşınma, N. chilensis‘de ahşap işlemenin mekanik maliyetlerinin gelişimsel evreler boyunca nasıl değiştiğini incelemek için değerli bir morfolojik gösterge sağlar. Gözlemlenen örüntüler, olgunlaşmamış bireylerin yaşadığı yüksek gelişimsel talepler ile yetişkin göç edenlerin ağız parçalarının kesin korunması arasında bir dengeye işaret etmektedir. Nymfler, molt arası dönemde sert ahşap işlemeyle uyumlu şiddetli mandibular aşınma gösterirken, yeni süsme (swarm) geçirmiş kanatlılar, sosyal trophallaxis yoluyla korunmuş keskin mandibular taşımaktaydı. Termitlerde üreme durumu ve caste tanımı kutiküler kimyasal profillerle düzenlendiği için (Korb, 2018), gelecekteki davranışsal ve kimyasal çalışmaların, kanatlıların tercihli trophallactic beslenme alıp almadığını ve bu etkileşimin eve özgü tanıma sinyalleriyle düzenlenip düzenlenmediğini araştırmaları gerekmektedir.

Açıklamalar

Veri erişim açıklaması

Çalışmada sunulan özgün katkılar makale/Ek Malzeme içinde yer almaktadır. İlgili sorular ilgili/yazışma sorumlusu yazarlara yöneltilebilir.

Yazar katkıları

CA-R: Kavramsal, Veri düzenleme, Biçimsel analiz, Araştırma, Metodoloji, Yazım – özgün taslak. LF-P: Kavramsal, Araştırma, Metodoloji, Kaynaklar, Gözetim, Doğrulama, Yazım – inceleme & düzenleme. TG: Kavramsal, Araştırma, Yazım – inceleme & düzenleme. AA: Kavramsal, Biçimsel analiz, Araştırma, Metodoloji, Yazım – inceleme & düzenleme. DA-O: Kavramsal, Veri düzenleme, Biçimsel analiz, Fon edinme, Araştırma, Metodoloji, Gözetim, Doğrulama, Yazım – inceleme & düzenleme.

Tanıklıklar

Elektron Mikroskobu (SEM) fotoğraflarının elde edilmesindeki teknik destek ve yardımları için Universidad de Concepción’daki Spektroskopi ve Mikrozkop Merkezi (CESMI)’ni teşekkür ederiz. Ayrıca Şekil 4‘de yer alan Neotermes chilensis termit castelerinin bilimsel illüstrasyonlarını oluşturan Denisse Martínez’e içten teşekkürlerimizi sunarız.

Çıkar çatışması

Yazar(lar), bu çalışmanın, potansiyel bir çıkar çatışması olarak değerlendirilebilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki içermeksizin yürütüldüğünü beyan etmektedir.

Üretken yapay zekâ ifadesi

Yazar(lar), bu el yazısının oluşturulmasında üretken yapay zekânın kullanıldığını beyan etmektedir. Bu el yazısının hazırlanması sırasında yazarlar, İngilizce dil düzenlemesi, yapısal iyileştirme ve biçimlendirmeye yardımcı olmak amacıyla Google tarafından sağlanan NotebookLM, Gemini 1.5 Pro modelini kullanmıştır. Bu teknolojinin kullanımından sonra yazarlar içeriği titizlikle gözden geçirmiş ve gerekli düzenlemeleri yapmış; son yayının doğruluğu ve özgünlüğü için tam sorumluluğu üstlenmiştir.

Bu makaledeki figürlerle birlikte sağlanan alternatif metinler (alt text) Frontiers tarafından yapay zekânın desteğiyle oluşturulmuş ve olası hataların önüne geçilmek için mümkün olduğunca yazarların da katıldığı doğrulama dahilinde makul çabalar sarf edilmiştir. Herhangi bir sorunu tespit etmeniz durumunda lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncının notu

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarların görüşlerini yansıtır ve bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini mutlaka temsil etmez. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

Ekleme materiali

Bu makalenin Ekleme Materiali’ne çevrimiçi olarak şu adresten ulaşılabilir: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fevo.2026.1955114/full#supplementary-material

Özet

Anahtar kelimeler

sınıfa özgü davranış, iş bölümü, tahta yiyen termit, mandibular aşınma, neotermes chilensis, tek parçalık yuva yapıcı, yapısal aşınma, uçuşan kanatlılar

Atıf

Arauco-Reyes C, Flores-Prado L, Gorena T, Arab A ve Aguilera-Olivares D (2026) The price of adulthood: ontogenetic patterns of mandibular wear in a drywood termite. Front. Ecol. Evol. 14:1955114. doi: 10.3389/fevo.2026.1955114

Cephesi

31 Temmuz 2026

Güncellenmiş

17 Eylül 2026

Kabul edildi

28 Eylül 2026

Yayınlandı

04 Kasım 2026

Cilt

14 – 2026

Düzenleyen

Michael Anthony Berthaume, King’s College London, Birleşik Krallık

Anderson De-Lima, Brasília Üniversitesi, Brezilya

Bruno Zilberman, São Paulo Üniversitesi, Brezilya

© 2026 Arauco-Reyes, Flores-Prado, Gorena, Arab ve Aguilera-Olivares.

Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında açık erişimli bir makale olarak dağıtılmıştır. Orijinal yazar(lar)ın ve telif hakkı sahibinin(lerin) atıf yapılması ve kabul edilen akademik uygulama uygunluğunda bu dergideki orijinal yayının gösterilmesi şartıyla, diğer forumlarda kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir. Bu koşullara uymayan herhangi bir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir.

*İletişim: Daniel Aguilera-Olivares, daguilera@udec.cl; Luis Flores-Prado, luis.flores@umce.cl

†Bu yazarlar bu çalışmaya eşit katkıda bulunmuş ve ilk yazarlığı paylaşmaktadır

‡ORCID: Chris Arauco-Reyes, orcid.org/0009-0001-5553-3635; Luis Flores-Prado, orcid.org/0000-0002-3373-8154; Tamara Gorena, orcid.org/0009-0000-4193-3032; Alberto Arab, orcid.org/0000-0003-0009-6658; Daniel Aguilera-Olivares, orcid.org/0000-0003-0776-0275

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve mutlaka bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya değerlendirenlerin görüşlerini yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilen veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir ürün veya iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

Frontiers | The price of adulthood: ontogenetic patterns of mandibular wear in a drywood termite
Frontiers | The price of adulthood: ontogenetic patterns of mandibular wear in a drywood termite
İlginizi Çekebilir: Toros Dağlarında Yaban Keçisi Popülasyonunun Ekolojik Dengesi →
Kaynak: Frontiersin ↗