İç Anadolu’nun geniş bozkır ekosistemleri, Palaearktik’in en karizmatik ve küresel ölçekte “Uygulamada Tehlikeli” (VU) statüsünde bulunan rapaz kuş türlerinden biri olan Şah Kartalın (Aquila heliaca) Türkiye’deki en yoğun ve en iyi izlenen yuvalama popülasyonlarını barındırıyor. Bolu’nun güneybatı yamaçları ile Ankara’nın kuzeybatısındaki Sündiken Dağları ve çevre bozkırlarının oluşturduğu geçiş zonu, türün habitat tercihlerini, yuvalama stratejilerini ve modern insan baskılarına verdiği cevapları anlamak için doğal bir laboratuvar niteliğinde. Son on yılda Orman Genel Müdürlüğü, Doğa Derneği ve akademik kurumların ortak koordinasyonuyla yürütülen entegre koruma çalışmaları; yuvalama ağaçlarının korunması, ölümcül elektrik iletim hatlarının izole edilmesi ve uydu telemetrisi ile genç bireylerin dağılım dinamiklerinin ortaya konulması üç ana başlıkta somut başarılar kaydetmiştir. Bu makale, saha verileri ve ekolojik ilkeler ışığında bu popülasyonun mevcut durumunu, uygulanan müdahalelerin etkinliğini ve gelecek koruma önceliklerini bilimsel ciddiyetle değerlendirmektedir.
Bolu-Ankara Geçiş Zonunda Yuvalama Habitat Seçimi ve Popülasyon Dinamikleri
Şah Kartal popülasyonunun çekirdeğini oluşturan Bolu (Mudurnu, Seben, Göynük) ve Ankara (Nallıhan, Beypazarı, Güdül) yöresindeki yuvalama alanları, orman-bozkır mosaik yapısının (forest-steppe ecotone) klasik bir örneğini sunar. Tür, yuvalama için genellikle 15-25 metre boyundaki, kanopi açıklığı yüksek, gövde çapı (DBH) 40-80 cm aralığında olan yaşlı Karaçam (Pinus nigra) ve Sarıçam (Pinus sylvestris) bireylerini tercih eder; ancak son yıllarda insan baskısının arttığı alanlarda, daha az tercih edilen ama yapısal olarak uygun olan Meşe (Quercus spp.) ve Kayın (Fagus orientalis) ağaçlarında da yuvalama kaydedilmiştir. 2023 yılı ortak sayım verilerine göre, çalışma alanında en az 45 aktif yuvalama bölgesi (territory) tespit edilmiştir; bu sayı 2010 verisine göre yaklaşık %18 artış göstermektedir. Bu artış, sadece popülasyon büyümesini değil, aynı zamanda yuvalama alanlarının sistematik taranması ve yeni bölge keşfi sonucunda oluşan “gözlem artığı”nı da yansıtır. Kritik bir bulgu olarak; yuvalama başarısının (fledged young/active nest) yıllık ortalama 1,2-1,4 civarında seyrederken, kemikli kemikli (rodent) popülasyon dalgalanmaları (özellikle Microtus ve Cricetus türleri) ile güçlü pozitif korelasyon (r > 0,7) gösterdiği belirlenmiştir. Bu durum, türün trofik olarak “oportunist bir avcı” olsa da, yuvalama döneminde küçük memeliler üzerindeki fonksiyonel bağımlılığını kanıtlamaktadır.
Elektrik İletim Hatları İzolasyonu: Ölümcül Tuzağın Mühendislikle Kırılması
Şah Kartal popülasyonu için en akut ve yönetilebilir tehdit, yuvalama alanlarını ve avlanma alanlarını kesiften geçen orta gerilim (15-36 kV) elektrik dağıtım hatlarıdır. Türün geniş kanat açıklığı (180-220 cm) ve direk başlarında dinlenme/kuyruk alma alışkanlığı, “faz-faz” veya “faz-toprak” temasına yol açan klasik elektroküsyon (electrocution) riskini beraberinde getirir. 2015-2020 döneminde yapılan ölümsüzlük analizi (necropsy ve saha tespiti) verilerine göre, bölgedeki yetişkin ve sub-adult birey ölümlerinin %68’i elektroküsyondan kaynaklıydı. Bu kritikal veriye dayanarak, 2021 yılından itibaren TEDAŞ ve related dağıtım şirketleri ile imzalanan protokol çerçevesinde, öncelikli riskli hat kesitleri (yuvalama ağacından 500 m radyus içi ve bilinen dinlenme posaları) tespit edilerek izole edilmiştir. Uygulanan yöntemler; uzunluklu izolatör takviyesi (long-rod insulators), faz aralıklarının genişletilmesi, uzaklaştırıcı perçinler (bird diverters) ve kritikal direk başlarında “kuş koruma kapağı” (bird protection hood) montajını içermiştir. İzolasyon sonrası 2021-2023 verileri, hedeflenen hat kesitlerinde elektroküsyon ölümlerinin sıfıra indiğini, komşu izole edilmemiş hat kesitlerinde ise ölümlerin devam ettiğini (kontrol grubu etkisi) göstermektedir. Bu başarı, “izolasyon-yeterli mi?” sorusunu “izolasyon-hangi standartta ve nerede?” sorusuna evrilmesi gerektiğini kanıtlamaktadır; çünkü standartların altındaki veya yanlış monte edilmiş malzemeler, yanlış güvenlik hissiyatı yaratarak koruma çabalarını boşa harcamaktadır.
GPS-GSM Vericili Takip: Genç Bireylerin Dağılımı, Kışlama Alanları ve Hayat Kalitesi
2018 yılından bu yana yuvalarından uçma öncesi (fledging öncesi ~60-65 günlük) genç Şah Kartallara monte edilen GPS-GSM (UHF downlink) vericiler, türün gizli kalan yaşam döngüsü aşamalarını aydınlatmaktadır. Vericiler (25-30 gr, vücut ağırlığının <%3'ü), 15 dakika ile 1 saat aralıklarla konum alarak; genç bireylerin natal dispersal (doğum alanından ayrılma), geçici konaklama alanları (stopover sites), kışlama coğrafyası ve yetişkinlik alanlarına dönüş (philopatry) dinamik