Akdeniz Foku (Monachus monachus) Kıyı Mağaraları ve Üreme Havzaları Takibi

Akdeniz’in en az sayıda bulunan ve en tehlikeli deniz memelisi statüsünde olan Akdeniz Foku (Monachus monachus), Türkiye kıyıları boyunca sürdürülen sistematik izleme çalışmaları sayesinde populasyon dinamikleri açısından kritik veriler sunmaya devam ediyor. Mersin, Kaş ve Foça gibi türün son güçlü kalelerini barındıran bölgelerde gerçekleştirilen 2023-2024 dönemi saha verileri; yavrulama başarısının coğrafi dağılımının homojen olmadığını, antropogenik baskı faktörlerinin (özellikle kirlilik ve turizm baskısı) mağara seçimine ve yavru hayatta kalma oranlarına doğrudan etki ettiğini ortaya koyuyor. Bu makale, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMPGM) koordinasyonunda, akademik kurumlar ve STK’ların ortaklığıyla yürütülen “Akdeniz Foku İzleme ve Koruma Projesi” kapsamında toplanan ham verilerin bilimsel yorumlanmasını amaçlamaktadır.

Kıyı Mağaraları Seçiminde Jeomorfolojik ve Antropogenik Kriterler

Akdeniz Fokları, uçuş mesafesi ve insan faaliyetlerinden izolasyon açısından optimum koşulları sağlayan, su girişi olan, iç kısımda hava boşluğuna ve kuru bir plaj/yuva alanı sahip kıyı mağaralarını tercih eder. Mersin (özellikle Aydıncık ve Silifke kıyıları), Kaş-Kekova Özel Çevre Koruma Alanı ve Foça Özel Çevre Koruma Alanı’ndaki izleme istasyonlarında; mağara giriş genişliği, iç hacim, suyun derinliği ve gölgelik derecesi gibi jeomorfolojik parametreler standartlaştırılmış formlarla kaydedilmiştir. Veriler, Foça’daki mağaraların genellikle daha dar girişli ve iç kısımları daha karanlık/kuru alanlara sahipken, Kaş bölgesindeki mağaraların girişlerinin daha geniş ve dalga etkisine daha açık olduğunu göstermektedir. Bu yapısal fark, Foça’da yavru doğumlarının daha erken başladığı (Eylül-Ekim), Kaş’ta ise dalga baskısına bağlı olarak kasım ayları yoğunlaştığı yönünde bir fenolojik kaymaya neden olmaktadır. Mersin bölgesindeki mağaralar ise kaya düşmesi riski ve deniz seviyesi yükselmesi senaryoları altında en kırılgan yapıyı sergileyen yapılar olarak sınıflandırılmıştır.

Yavrulama Başarısı, Populasyon Büyümesi ve Kirlilik Baskısı

Son üç yıla ait foto tanımlama (photo-identification) ve kamera tuzağı verilerine dayanarak; Foça bölgesinde yıllık ortalama yavru sayısı 12-15 birey seviyelerinde seyrederken, bu sayının Kaş’ta 8-10, Mersin’de ise 4-6 birey bandında gerçekleştiği tespit edilmiştir. Yavru hayatta kalma oranı (weaning success) Foça’da %85-90, Kaş’ta %75-80, Mersin’de ise %60-65 seviyelerinde ölçülmüştür. Bu gradyan, sadece mağara kalitesiyle değil; çevre kirliliği yüklüğü ile de yüksek korelasyon göstermektedir. Mersin kıyılarında endüstriyel atık suları, tarımsal sızıntı (azot/fosfor yükü) ve plastik kirliliği (mikroplastik birikimi) deniz suyu kalite indekslerini (WQI) “Kotu” ve “Çok Kotu” sınıflarına çekmektedir. Biyolojik örneklemelerde (dışk ve külak analizleri) Mersin bireylerinde ağır metal (Hg, Cd, Pb) konsantrasyonlarının Foça ve Kaş bireylerine göre istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek (p<0.05) olduğu belirlenmiştir. Bu toksik yük, immün sistem baskılama yoluyla yavru ölümlerinde enfeksiyon hassasiyetini artırmakta ve erken dönem ayrılma (weaning) ağırlıklarını referans değerlerin altına çekmektedir.

Kıyı Koruma Alanları Yönetim Etkinliği ve Koridor Bağlantısı

Foça ve Kaş-Kekova Özel Çevre Koruma Alanları, yönetim planları içinde “Hassas Deniz Bölgeleri” (Specially Protected Areas of Mediterranean Importance – SPAMI) kriterlerine uygun olarak, mağara girişlerine 200-300 metre mesafede gemi trafiği yasaklığı, dalış ve tekne turizmi için izinli alan sınırlamaları içeren zonlama uygulamaları yürütmektedir. Foça’da “Foka Koruma Komiteleri” (gönüllü denetçiler) modeli, ihlal sayılarını yılda %40 oranında azaltmıştır. Kaş’ta ise turizm yoğunluğunun sezonluk karakteri, denetim mekanizmasının sürekli olmamasına neden olarak yavrulama döneminde (Eylül-Kasım) kritik boşluklar yaratmaktadır. Mersin bölgesinde ise henüz yeterli kapsamda bir “Deniz Koruma Alanı” (Marine Protected Area – MPA) statüsü ve yönetim planı operasyonel değildir; mevcut koruma SIT (Sit Alanı) statüleriyle sınırlı kalmakta ve balıkçılık/kumsal kumculuğu faaliyetleri mağara girişlerine 50 metre mesafeye kadar uzanmaktadır. Populasyon viyabilitesi analizi (PVA) modelleri, bu üç ana populasyon ünitesinin arasına “deniz koridorları” (functional connectivity corridors) kurulmadığı takdirde, genetik akışın (gene flow) kesilmesi ve lokal yok olma (local extinction) riskinin Mersin alt popülasyonunda 20 yıl içinde %60’ı bulabileceğini öngörmektedir.