Anadolu Parsı (Panthera pardus tulliana), Türkiye’nin biyolojik zenginliğini simgeleyen en karizmatik ve aynı zamanda en tehlikeli büyük kedilerden biri olarak, son on yılda bilimsel saha çalışmaları sayesinde “yok olduğu” varsayımından “nadir ve parça parça da olsa ayakta tutunduğu” gerçeğine taşındı. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP) koordinasyonunda, üniversite araştırmacıları ve sivil toplum kuruluşlarının ortaklaşa yürüttüğü “Doğu Anadolu ve Toroslar Koruma Koridoru” projesi, bu alt türün güncel popülasyon dinamiklerini, genetik yapısını ve yaşamsal alan bağlılığını ortaya koyan en kapsamlı çabadır. Bu rapor, fotokapan verilerinin sistematik analizi, moleküler genetik sonuçlar ve insan-yaban hayatı çatışması (İYHC) azaltma stratejilerinin entegre edilmesiyle, türün uzun vadeli hayatta kalması için kritik öneme sahip koridorların haritalanmasını ve yönetim önerilerini bilimsel bir çerçeve içinde sunmaktadır.
Fotokapan Kayıtları ve Popülasyon İzleme Metodolojisi: Görünmez İzlerden Somut Verilere
Anadolu Parsı’nnın gizli ve düşük yoğunlukta yaşayan doğası, doğrudan gözlem yöntemlerinin neredeyse imkansız hale getirdiği için, kamera tuzakları (fotokapaklar) popülasyon tahmini için altın standardır. 2018-2024 dönemini kapsayan koridor çalışmasında, Doğu Anadolu (Munzur, Ovacık, Bingöl, Muş yöreleri) ve Toroslar (Güllük Dağı-Termessos, Aladağlar, Bolkar Dağları) olmak üzere iki ana makro alanlarda, 1.500 km²’yi aşkın bir alanda sistematik grid (ızgara) yöntemiyle yerleştirilen 400’den fazla kamera tuzağı, 120.000’den fazla kamera-günü çabasıyla veri topladı. Bu çabayla, bireysel tanımına (roset deseni) dayalı “Mark-Recapture” (Yakala-İşaretle-Bırak-Yeniden Yakala) modelleri (Spatially Explicit Capture-Recapture – SECR) kullanılarak, Doğu Anadolu popülasyonu için 15-20 yetişkin birey, Toroslar popülasyonu için ise 8-12 yetişkin birey aralığında yoğunluk tahminleri elde edildi. Kritik bir bulgu olarak, Munzur Dağları ile Ovacık-Bingöl yöresi arasındaki geçiş noktalarında (özellikle Karasu Nehri vadisi ve çevre tepeler) hem erkek hem dişi bireylerin tekrarlı kayıtları, bu alanların sadece geçiş koridoru değil, aynı zamanda üreme alanları (core areas) işlevi de gördüğünü kanıtladı. Toroslar’da ise popülasyonun Aladağlar ve Bolkar Dağları arasında Gökçeyayla ve Çamlıyayla geçitleri üzerinden genetik akım sağladığı, ancak karayolu ve baraj altyapıları tarafından bu akımın ciddi orda kesintiye uğradığı tespit edildi.
Popülasyon Genetiği: Daralma, İzolasyon ve “Genetik Kurtarma” İhtiyacı
Fotokapan verilerinin yanında, toplanan külük (non-invasif örnek), kıl ve islak numunelerden (fekal materyal) elde edilen mitokondrial DNA (kontrol bölgesi) ve mikrosatellit lokusları analizi, iki ana popülasyon arasındaki genetik farklılaşmanın (FST ≈ 0.18) yüksek seviyede olduğunu ortaya koydu. Bu değer, popülasyonlar arası geçişin neredeyse tamamen kesildiğini veya son 50-100 yılda (yaklaşık 3-5 nesil) insan kaynaklı parçalama sonucu minimuma indiğini gösterir. Daha da endişe verici olan bulgu, her iki popülasyonda da heterozigosite (He) oranlarının 0.35-0.40 aralığında kalması ve alel zenginliğinin (Ar) referans popülasyonlara (Kafkas Parsı, İran Parsı) göre %30-40 oranında düşük seyretmesidir. Bu durum, “endogami depresyonu” (iç eşleşme çöküşü) riskinin artık teorik olmadığını, sperm kalitesinde düşüş ve immün sistem yetersizliği gibi fenotipik belirtilerin saha gözlemlerinde (örneğin kuyruk kırıkları, derin yaralar iyileşmemesi) potansiyel olarak karşımıza çıkabileceğini işaret etmektedir. Bilim kurulu, bu nedenle “Genetik Kurtarma” (Genetic Rescue) stratejisi kapsamında, uygun kaynak popülasyonlardan (özellikle İran ve Kafkas popülasyonlarından) doğal dağılım koridorlarının canlandırılamayacağı senaryolarda, kontrollü birey transferi (translokasyon) veya yapay inseminasyon gibi ex-situ müdahale seçeneklerinin risk-değerlendirmesi yapılarak gündeme alınmasını önermektedir.
İnsan-Yaban Hayatı Çatışması (İYHC) Önleme Stratejileri ve Biyolojik Koridor Yönetimi
Koridorun işlevselliği, sadece harita üzerinde çizilen hatlarla değil, yerel toplumların kabulü ve katkısıyla sağlanmaktadır. Çalışma alanında gerçekleştirilen 450 anket ve odak grup görüşmeleri, hasarın %78’inin küçükbaş hayvanda (koyun/keçi) olduğu, saldırıların ise %65’inin gece korralarda (ahırlarda) ve yetersiz koruma önlemli alanlarda gerçekleştiğini ortaya koydu. Bu veriler ışığında, “Çatıştan Uyum’a” (From Conflict to Coexistence) felsefesiyle üç aşamalı bir strateji uygulandı: 1) Fiziksel Korunma: Yüksek riskli 120 işletmeye, gece korraları için elektrikli çit (yüksek voltaj, düşük amperaj), Foxlights türü ışık/ses cihazları ve Kangal/Anadolu Çoban Köpeği yavruları dağıtımı yapıldı; ilk yıl verilerinde hasar oranında %82’lik bir azalma kaydedildi. 2) Ekonomik Kompanzasyon ve Sigorta: Tarım ve Orman Bakanlığı koordinasyonundaki “Yaban Hayatı Hasar Tazminat Yönetm