ORİJİNAL ARAŞTIRMA makalesi
Front. Ecol. Evol., 11 Kasım 2026
Sec. Koruma ve Geri Dönüşüm Ekolojisi
Cilt 14 – 2026 | https://doi.org/10.3389/fevo.2026.1947989
- JV
Javier Vera-Duarte 1,2
- DG
Daniel Gonzalez-Aragon 2,3
- MN
Manuel Núñez 2,4
- RA
Rodrigo A. Estévez 2,5
- BR
Bernardo R. Broitman 2,4*
-
1. Departamento de Ecología, Facultad de Ciencias, Universidad Católica de la Santísima Concepción, Concepción, Şili
-
2. Instituto Milenio en Socio-Ecología Costera (SECOS), Santiago, Şili
-
3. Centro de Investigación Marina Quintay (CIMARQ), Universidad Andrés Bello, Quintay, Valparaíso, Şili
-
4. Departamento de Ciencias, Facultad de Artes Liberales, Universidad Adolfo Ibáñez, Viña del Mar, Şili
-
5. Centro de Investigación e Innovación para el Cambio Climático, Facultad de Ciencias, Universidad Santo Tomás, Santiago, Şili
Makale metrikleri
Görüntülenme
Özet
Küçük ölçekli balıkçılığın sürdürülebilir yönetimi, kıyı topluluklarının refahı için hayati önem taşır. Çevresel koşulların kıyı kuşağının ekolojisini etkilediği bilinmektedir; ancak bu etkileşimin balıkçılık yönetim rejimleriyle nasıl birleştiği hâlâ iyi anlaşılmamıştır. Araştırmacılar, farklı sıcaklık örüntüsüne sahip bölgelerde yer alan iki ayrı yönetim rejimi altında (TURF, yani balıkçılık için kullanıma tabir edilen alan hakları, ve OA, yani açık erişimli alanlar) bentik toplulukların yapısındaki mekansal değişimleri incelemiştir. Su altı görsel sayımlar kullanılarak, kuzey-merkezî Şili’deki dört noktada bentik topluluk örüntüleri değerlendirilmiş ve tür çeşitliliği ile bileşimin yönetim ve çevresel rejimler arasında nasıl değiştiği incelenmiştir. Elde edilen sonuçlar, toplulukların yönetim ve sıcaklık rejimleri arasında anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir. Genel olarak, hareketsiz toplulukların zenginliği, sıcak rejimlere kıyasla soğuk rejimlerde %65 daha yüksekti. Hareketli omurgasızlar için zenginlik ve çeşitlilik, OA alanlarına kıyasla TURF alanlarında sırasıyla %42 ve %41 daha fazlaydı; aynı zamanda soğuk sıcaklık rejimlerinde her iki özellik de sıcak rejimlere göre %4 ve %5 daha yüksekti. Balık toplulukları açısından bakıldığında, tür bileşimi yönetim ve sıcaklık rejimleri arasındaki etkileşimin bir fonksiyonu olarak değişti. Soğuk bölgelerde, TURF alanlarındaki bentik topluluklar Lessonia trabeculata deniz yosunu, Concholepas concholepas deniz kabuğu (whelk) ve anahtar delikli kapak kabukçukları (Fissurella spp.) ile karakterize edildi; OA alanları ise deniz yosunu, Arbacia nigra deniz kestanesi ve Meyenaster gelatinosus deniz yıldızı tarafından baskın olarak domine edildi.
Bu çalışmada, sıcak bölgelerdeki TURF (toprak kullanımı) alanları deniz anemonları, deniz üreleri ve yosunlarla ilişkilendirilirken, OA (açık alan) bölgeleri büyük ölçüde deniz anemonları ve deniz üreleriyle baskın hale geldi. Genel olarak, bu bulgular, bentik toplulukların yapısının yönetim rejimi ile çevresel koşullar arasındaki etkileşimden etkilenebileceği görüşünü desteklemektedir. İki sıcaklık rejimi, bölgeler arasındaki kıyı yükselmesine (upwelling) maruziyetin farklılaşmasından kaynaklanmaktadır; bu da verimlilik veya dalga maruziyeti gibi diğer çevresel süreçlerin de etkili olduğunu göstermektedir. Genel olarak, zıt sıcaklık desenleri altında TURF ve OA alanları arasındaki belirgin ekolojik farklılıklar, küçük ölçekli kıyı balıkçılığının sürdürülebilir yönetimini desteklemek amacıyla yeni balıkçılık politikalarının tasarımına çevresel koşulların da dahil edilmesi gerektiğini göstermektedir.
1 Giriş
Küçük ölçekli balıkçılık, dünya deniz ürünlerinin yarısını sağlıyor ve milyonlarca insan için iş ve geçim kaynağı oluşturuyor (Short ve ark., 2021; FAO, 2024). Şili’de bu sektör, yakalanan tonajın neredeyse yarısını oluşturuyor ve 100.000’den fazla kişiyi meşgul ediyor (Villanueva García Benítez ve Flores-Nava, 2019; Servicio Nacional de Pesca y Acuicultura, 2026). Sektör, benthik kaynaklar için TURF (Territorial Use Rights for Fisheries), ana balıkçılıklar için yönetim planları geliştirmekten sorumlu balıkçılık yönetim komiteleri ve açık erişim (OA) alanlarını içeren birkaç kurumsal düzenlemeyi birleştiren çok merkezli bir yönetim sistemi aracılığıyla yönetilmektedir (Estévez ve Gelcich, 2020). TURF, sürdürülebilir uygulamaların kullanılmasını teşvik eden yerel balıkçı örgütleri tarafından yönetilen, kullanıldığı ve izlendiği alanlardır. Öte yandan, OA alanları, yönetimden muaf olan ve yalnızca geniş ancak zayıf uygulanan idari talimatlara tabi olan benthik yaşam alanının bir kesimidir (Castilla ve Fernandez, 1998; Castilla ve Defeo, 2001; Castilla, 2010; Chevallier ve ark., 2021; González-Roca ve ark., 2023). TURF sistemi, sürdürülebilir kaynak kullanımını teşvik ederken biyolojik çeşitliliği artırıcı, gıda teminini destekleyici ve düzenleyici ile kültürel hizmetler dahil olmak üzere çoklu ekosistem hizmetlerini sürdürdüğü olarak tanınan önemli bir yönetim aracıdır (Gelcich ve ark., 2008; Andreu-Cazenave ve ark., 2017; Pérez-Matus ve ark., 2017; Beckensteiner ve ark., 2020; Garmendia ve ark., 2021). Ancak, çevresel veya sosyal faktörler nedeniyle TURF ve OA alanları arasındaki verimlilik uzayda yüksek derecede değişkendir (Gallardo ve ark., 2011; Anguita ve ark., 2020; Franco-Meléndez ve ark., 2021; Pérez-Matus ve ark., 2025; Ruz ve ark., 2026).
Kuzey-merkezi Şili’nin kıyı şeridi boyunca (~27-32°G), 30°G’nin kuzeyinde zayıf, yarı kalıcı bir yükselme rejimi, 32°G’nin güneyinde daha mevsimsel bir rejime dönüşmektedir. Geçiş bölgesinde, Punta Lengua de Vaca yarımadasına (PLV) bağlı güçlü, yıl boyu süren ve uzun süreli yükselme olayları gerçekleşmektedir (Strub ve ark., 1998; Hormazabal ve ark., 2004; Aguirre ve ark., 2012; Rahn ve ark., 2015). Bu alandaki çevresel koşullardaki mekansal heterojenlik, kıyı şeridinin bu bölümünde ekolojik, filogenetik ve biyocoğrafi bir sürekliliğe bağlanmıştır (Camus, 2001; Hormazabal ve ark., 2004; Navarrete ve ark., 2005; Thiel ve ark., 2007; Haye ve ark., 2014; Tapia ve ark., 2014; Broitman ve ark., 2018). PLV’nin rüzgar yamacı, açık okyanus dalgalarına tamamen maruz kalmakta ve korunan koylar ile büyük şehirlerden büyük ölçüde yoksundur. Kuzeyde ise PLV’nin rüzgar gölgesindeki koy, baskın ekvatora doğru esen rüzgardan korunmakta ve sığınaklı limanlarıyla ilişkilendirilen iki büyük şehre sahip, daha sıcak bir rejim yaşamaktadır (Thiel ve ark., 2007). TURF’lerin ekolojik faydaları geniş ölçüde belgelenmiş olsa da, çevresel ve sosyal koşullardaki farklılıklar nedeniyle bu sonuçlar konumlar arasında önemli ölçüde değişmektedir (Vega ve ark., 2014; Chevallier ve ark., 2021; González ve ark., 2021; Ruz ve ark., 2026). Merkezi-kuzey Şili’deki yükselme rejiminin ayrı benthik toplulukları koruduğu gösterilmiştir (Navarrete ve ark., 2005). Benzer şekilde, TURF yakalamalarındaki mekansal farklılıkların okyanusografik süreçlerdeki yerel-ölçekli farklılıklar tarafından etkilendiği gösterilmiştir (Anguita ve ark., 2020; Hernández ve ark., 2020). Bu doğrultuda, yükselme (soğuk) koşullarına maruz kalan bölgeler ile korunan (sıcak) bölgeler arasında topluluk çeşitliliğinin ve bileşiminin farklı olması ve bu çevresel etkilerin yönetim rejimiyle (yani TURF ile OA bölgeleri) etkileşime girmesi beklenmektedir. Bu bağlamda, benthik topluluklarının çeşitliliği ve bileşiminin zıt yönetim sistemleri altında çevresel rejiminin göreceli katkısını ayırmak, mevcut yönetim stratejilerini geliştirebilir ve yeni düzenleyici önlemlerin tasarlanmasını destekleyebilir.
enstrümanları. Çalışmamızın amacı şunuydu: (1) kuzey-merkezî Şili’nin geçiş bölgesinde bulunan iki zıt çevresel rejimin içine yuvalanmış yerel bölgelerde deniz topluluklarının çeşitliliğini ve bileşimini karakterize etmek ve (2) bu olası ekolojik özelliklerin farklı yönetim rejimlerine nasıl yanıt verdiğini değerlendirmek.
2 Yöntemler
2.1 Çalışma alanı ve biyolojik çeşitlilik değerlendirmeleri
Bu çalışma, kuzey-merkezî Şili’deki Coquimbo bölgesinde, güney enlemi 29,5° ile 31,4° arasında yer alan dört kıyı alanında gerçekleştirildi. Kuzeyden güneye seçilen alanlar Chungungo, Guanaqueros, Punta de Talca ve Puerto Oscuro olup yaklaşık 72,25 ± 18,19 km kıyı şeridini kapsar. Deniz topluluklarının topluluk yapısının yönetim ve sıcaklık rejimleri arasındaki karşılaştırması için, deniz suyu sıcaklığı rejimlerine (°C) göre dört alan seçildi; özellikle iki alan sıcak rejime maruz bırakıldı ve iki alan soğuk rejime maruz bırakıldı. Bu senaryolar, yükselme (upwelling) veya yükselme olmayan koşullarına dair önceki bilgiler (Aravena ve ark., 2014) ve bu çalışmada sunulan uzun vadeli in situ kayıtlarına (2009-2024) dayanmaktadır (aşağıda görülmektedir). Bu nedenle Chungungo ve Guanaqueros sıcak sıcaklık rejimine sahip alanlar olarak seçildi, oysa Puerto Oscuro ve Punta de Talca soğuk sıcaklık rejimine sahip alanlar olarak seçildi. Kuzey ve güney alanları PLV yükselme merkezi tarafından ayrılmaktadır (Şekiller 1a, b).
Şekil 1
Her istasyonda, deniz ekosistemlerinin yapısı yönetim rejimi ve sıcaklık rejimlerine göre değerlendirildi. Bu amaçla, hem çeşitlilik hem de bileşim (yani hareketsiz ve hareketli omurgasızlar ile balıklar) su altı görsel sayımlar yoluyla yapılan otonom dalışlar aracılığıyla incelendi. Bu doğrultuda, yaklaşık 100 metre aralıklarla birbirinden ayrılmış sekiz adet 50 metre uzunluğunda rastgele tranş (yol) kuruldu. Dört tranş TURF (Toprak Kullanım ve Kaynak Yönetimi) alanlarının içine, dört tranş ise açık erişim (OA) alanlarına yerleştirildi ve derinlik 10,34 ± 5,26 metre olarak belirlendi. Her tranş üzerinde, 10 metre aralıklarla birbirinden ayrılmış beş adet 100 x 100 cm (1 m²) boyutunda istasyon tanımlandı. Her istasyonda iki dalışçı, hareketsiz ve hareketli omurgasız türlerinin yoğunluklarını saydı. Balıklar ise tranş boyunca, 100 m² alanı kapsayan iki metre genişliğinde bir şerit üzerinden sayıldı. Balık sayımları yalnızca bireylerin tranş alanı içinde aktif olarak yüzerken yapıldı; böylece tranşa dışarıdan giren veya dalışçıların arkasından görünen bireyler sayımdan dışlandı. Chungungo ve Puerto Oscuro’da ise istasyon sayısı, dalış sırasında dalış için elverişsiz çevresel koşullar nedeniyle azaltıldı; bu koşullar arasında düşük görünürlük, beklenmedik şekilde artan rüzgar ve güçlü akıntılar yer aldı. Bireysel tranşların seçimi ve yerleştirme, mümkün olduğunda el tipi GPS kullanılarak yapıldı ve ayrıca TURF yönetim rejiminden sorumlu yerel balıkçılarla birlikte, TURF alanlarının içi ve dışındaki benzer substrat karmaşıklığına sahip habitatların seçimi için doğrudan destek sağlandı (Eksiksiz Şekil S1).
2.2 Deniz suyu sıcaklık rejimleri
Çalışma bölgesindeki alanların uzun vadeli termal değişimini değerlendirmek amacıyla, sıcak ve soğuk rejimlerde deniz suyu sıcaklığı, 2009 ile 2024 yılları arasında her 20 dakikada bir kaydedilen HOBO sensörlerinden elde edilen uzun vadeli günlük alan sıcaklığı verileri ile uydu verileri kullanılarak hesaplanmıştır. Alan deniz suyu sıcaklığı, her istasyonda 1–2 metre derinliklerde yerleştirilmiş ve aynı şekilde kesintisiz çalışan HOBO sensörleri tarafından 2009 ile 2024 yılları arasında 20 dakikalık aralıklarla kaydedilen zaman serisi (°C) verilerinden elde edilmiştir (Şekil 1c) (Aravena ve ark., 2014). Paralel olarak, 1980 ile 2024 yılları arasında ERA5 yeniden analizinden deniz yüzeyi sıcaklığı (SST, °C) verileri elde edilmiştir (Şekil 1d) (Hersbach ve ark., 2020). ERA5, Orta Menzilli Hava Tahminleri Avrupa Merkezi (ECMWF) tarafından üretilen beşinci nesil küresel atmosfer yeniden analizidir. Bu model, tarihsel iklim koşullarının tutarlı bir yeniden yapısını sağlamıştır. Deniz suyu sıcaklığı verisi, 0,25° (~31 km) uzamsal çözünürlük ve saatlik zaman çözünürlüğü dikkate almıştır. Bu proxy veriler, çalışma bölgesinde yer alan alanların uzun vadeli termal değişiminin karakterizasyonunu doğrulamayı mümkün kılmıştır (Hersbach ve ark., 2020).
2.3 İstatistiksel analizler
Toplam zenginlik (y), ortalama zenginlik (S) ve Shannon-Wiener çeşitliliği (H′) değerleri, yerleşik türler, hareketli omurgasızlar ve balık toplulukları için ayrı ayrı tahmin edilmiş ve ardından yönetim rejimlerine (yani TURF ve OA alanları) ve sıcaklık rejimlerine (yani sıcak ve soğuk koşullar) göre sınıflandırılmıştır. Analizlerin yapılmasından önce, S ve H′ için normalite ve varyansın homoskedastiliği varsayımları sırasıyla Shapiro-Wilk testi ve Bartlett testi kullanılarak değerlendirilmiştir. Tür zenginliği birikim eğrileri (yani yerleşik türler, hareketli omurgasızlar ve balıklar) her istasyon için Chao 1 Endeksi kullanılarak tahmin edilmiştir (Chao ve Jost, 2012; Chase ve Knight, 2013).
Genelleştirilmiş Doğrusal Modeller (GLM), oturmaya uygun, hareketli yumuşakçalar ve balık topluluklarının zenginliğini ve çeşitliliğini değerlendirmek amacıyla uygulandı. Tüm modellerde yönetim rejimi ve sıcaklık rejimleri iki seviyeli sabit faktör olarak ele alındı: sırasıyla TURF ve OA alanları ile sıcak ve soğuk rejimler. Mümkün olduğunca dönüştürülmemiş veriler üzerinde Gauss dağılımı kullanıldı ve GLM modelleri için alternatif veri dağılımları Akaike Bilgi Kriteri kullanılarak seçildi. Oturmaya uygun zenginlik negatif binom dağılımı ile değerlendirilirken oturmaya uygun çeşitlilik gamma dağılımı kullanıldı; hareketli yumuşakçaların zenginliği ve çeşitliliği ise Gauss dağılımı ile incelendi. Balık topluluklarında zenginlik Poisson dağılımı ile, çeşitlilik ise Gauss dağılımı ile değerlendirildi. Her modelin uyumu, hata normalliği, dağılım değerleri ve kalıntı tanılamaları incelenerek değerlendirildi. Formüller Tablo 1‘de verilmiştir. İki sıcaklık rejimini temsil edecek şekilde iki site örneklemesi yapıldığı ve her site içinde birden fazla tekrarlanan tranş kullanıldığı için, sonuçlar sıcaklık rejiminin bağımsız site düzeyinde tekrarları olarak yorumlanmamalıdır.
Tablo 1
| Topluluk yanıtı | Model formülü |
|---|---|
| Oturmaya uygun türler | |
| Zenginlik | MASS::glm.nb (sessile_richness ~ temp * regime, data=richness_div) |
| Çeşitlilik | glm (sessile_shannon+0.001 ~ temp * regime, family=Gamma (link=”identity”), data=richness_div) |
| Hareketli yumuşakçalar | |
| Zenginlik | glm (mobile_inv_richness ~ temp * regime, data=richness_div, family=gaussian()) |
| Çeşitlilik | glm (mobile_inv_shannon ~ temp * regime, data=richness_div, family=gaussian()) |
| Balıklar | |
| Zenginlik | glm (fish_richness ~ temp * regime, family=poisson, data=richness_div) |
| Çeşitlilik | glm (fish_shannon ~ temp * regime, data=richness_div, family=gaussian()) |
R programlama dilinde, oturmaya uygun ve hareketli invertebratların zenginliğini ve çeşitliliğini değerlendirmek için kullanılan Genelilleştirilmiş Doğrusal Modellerin (GLM) formülleri.
Çeşitlerin katkı düzeylerini ve topluluklar arası benzerlik/dissimilarite düzeylerini belirlemek amacıyla, çeşitlerin bileşimini (yani oturmaya uygun, hareketli invertebratlar ve balık türleri) yönetim rejimleri ve sıcaklık rejimleri açısından yüzde benzerlik analizi (SIMPER) kullanılarak karşılaştırdık (Clarke, 1993). Daha önce, her bir grup için çok değişkenli dağılımların homojenliği için permütasyon testleri (PERMDISP) uygulanmıştı; böylece grup ortalamaları yerine grupların dağılımındaki potansiyel farklılıkları karşılaştırmak amaçlanıyordu. Bu nedenle, çeşitlerin bileşimini (oturmaya uygun, hareketli invertebratlar ve balık türleri) yönetim ve sıcaklık rejimleri açısından üç farklı iki yönlü PERMANOVA uyguladık. PERMANOVA analizlerinde, yönetim ve sıcaklık rejimlerini her biri iki düzeyli sabit faktör olarak ele aldık: yönetim rejimleri için TURF ve OA alanları, sıcaklık rejimleri için ise sıcak ve soğuk düzeyleri. Modelleri üçüncü tip bir tasarım ile çalıştırdık ve F-değeri, azaltılmamış modeldeki sınırsız artıkların permütasyonlarından elde edildi. Çok değişkenli analizleri çalıştırmadan önce, oturmaya uygun topluluk bileşimi dördüncü köke, hareketli invertebratlar kareköke ve balık toplulukları dördüncü köke dönüştürüldü. Çok değişkenli analizler Bray–Curtis benzerlik matrisi ve 9999 permütasyon kullanılarak gerçekleştirildi (Anderson, 2001). Tüm istatistiksel analizler RStudio (versiyon 2026.05.0; R Core Team, 2026) kullanılarak yapıldı.
3 Bulgular
3.1 Deniz suyu sıcaklığı rejimi
# Karşılaştırılan Yönetim ve Sıcaklık Koşullarında Taban Toprak Topluluklarının Çeşitliliği ve Yapısı
Genel olarak, rejimler arasında gözlemlenen yerinde deniz suyu sıcaklıklarının örtüşmeyen standart sapmaları, deniz suyu termal rejimlerinin yıl boyu uzun süreli olarak sürdüğünü doğruladı. Sıcak rejimlerde ortalama sıcaklık güney yarımkürede ilkbahar aylarında 13,17 ± 0,86 °C (Ortalama ± Standart Sapma) iken, sıcak rejimlerde 14,50 ± 1,40 °C olarak bulundu. Termal fark yaz aylarında 3 °C’ye kadar arttı; sıcak rejimler için 16,49 ± 0,5 °C ve soğuk rejimler için 13,38 ± 0,26 °C değerleri (Şekil 1).
3.2 Sabit (yerleşik) toplulukların çeşitliliği ve yapısı
Sadece sıcaklık rejimleri arasında sabit topluluk zenginliği açısından anlamlı farklar bulundu (χ2 = 31,395, P < 0,001); yönetim rejimleri arasında (χ2 = 0,648, P = 0,421) ya da yönetim ve sıcaklık rejimleri arasındaki etkileşimde (χ2 = 0,034, P = 0,855) böyle bir fark tespit edilmedi (Tablo 2a). Benzer şekilde, sabit topluluk çeşitliliğinde yönetim rejimleri arasında (χ2 = 11,034, P = 0,144), sıcaklık rejimleri arasında (χ2 = 19,395, P = 0,052) ya da yönetim ve sıcaklık rejimleri arasındaki etkileşimde (χ2 = 1,677, P = 0,568) anlamlı farklar bulunamadı (Tablo 2b).
Tablo 2
| a. Sabit S | Df | Deviance | Resid. Df | Res. dev | P |
|---|---|---|---|---|---|
| Yönetim rejimleri | 1 | 0,648 | 41 | 30,478 | 0,421 |
| Sıcaklık rejimleri | 1 | 31,395 | 40 | 31,126 | < 0,001 |
| Yönetim*Sıcaklık | 1 | 0,034 | 39 | 30,455 | 0,855 |
| b. Sabit H′ | Df | Deviance | Resid. Df | Res. dev | P |
| Yönetim rejimleri | 1 | 11,034 | 41 | 170,070 | 0,144 |
| Sıcaklık rejimleri | 1 | 19,395 | 40 | 181,104 | 0,052 |
| Yönetim*Sıcaklık | 1 | 1,677 | 39 | 168,394 | 0,568 |
Yerleşik toplulukların zenginliği (S) ve çeşitliliği (H′) için genel doğrusal modeller, kuzey-merkezî Şili’deki dört istasyonda, yönetim rejimlerine (yani TURF ve OA alanlarına) ve sıcaklık rejimlerine (yani sıcak ve soğuk) göre kaydedildi (Şekil 2).
İstatistiksel olarak anlamlı sonuçlar kalın yazıyla gösterilen P-değerleriyle işaretlenmiştir.
Soğuk istasyonlarda, yerleşik topluluk zenginliği TURF alanlarında iki ve 19 tür, OA alanlarında ise sırasıyla Puerto Oscuro ve Punta de Talca’da iki ve üç tür olarak belirlendi. Sıcak istasyonlarda, yerleşik topluluk zenginliği Chungungo’daki TURF alanlarında üç ve iki tür, Guanaqueros’taki OA alanlarında ise sırasıyla bir ve dört tür olarak bulundu (Eksik Tablo S1). Soğuk istasyonlarda, yerleşik topluluk zenginliği Punta de Talca’da yaklaşık 40 gözlemde sürekli arttı (Eksik Şekil S2).
Ortalama yerleşik topluluk zenginliği, soğuk rejim altında sıcak rejime göre %65 daha yüksekti. Soğuk istasyonlarda, ortalamalar TURF alanlarında 1,12 ± 0,56 ve 2,22 ± 1,79, OA alanlarında ise sırasıyla Puerto Oscuro’da 1,05 ± 0,51 ve 1,52 ± 0,75 olarak bulundu; ortalamalar yerleşik topluluk çeşitliliği TURF alanlarında 0,11 ± 0,22 ve 0,31 ± 0,39, OA alanlarında ise sırasıyla 0,05 ± 0,14 ve 0,17 ± 0,25 olarak belirlendi (Şekil 2). Sıcak istasyonlarda, ortalamalar yerleşik topluluk zenginliği TURF alanlarında 1,50 ± 0,50 ve 0,24 ± 0,42, OA alanlarında ise sırasıyla Guanaqueros’ta 0,23 ± 0,42 ve Chungungo’da 0,29 ± 0,59 olarak bulundu; ortalamalar yerleşik topluluk çeşitliliği TURF alanlarında 0,25 ± 0,26 ve 0,00 ± 0,00, OA alanlarında ise sırasıyla 0,00 ± 0,00 ve 0,01 ± 0,08 olarak belirlendi (Şekil 2).
Şekil 2
Yapışkan toplulukların bileşimi, yönetim rejimleri (Pseudo-F = 3,619, P < 0,001) ve sıcaklık rejimleri (Pseudo-F = 33,200, P < 0,001) arasında önemli ölçüde farklılık gösterdi. Ayrıca, yapışkan toplulukların bileşiminde yönetim rejimleri ile sıcaklık rejimleri arasında anlamlı bir etkileşim tespit ettik (Pseudo-F = 6,899, P < 0,001) (Eksik Tablo S2). Buna rağmen, dağılımda sıcaklık rejimleri arasında anlamlı farklılıklar saptandı (Pseudo-F = 28,767, P < 0,001), bu da PERMANOVA sonuçlarının kısmen grup içi değişkenliğin eşit olmaması ve bileşimsel kaymalarla da ilişkili olabileceğini gösteriyor.
Sıcak bölgelerde yapışkan toplulukların bileşimi, özellikle TURF ve OA alanları arasında daha düşük farklılıklar (~%32) gösterdi. Ancak, soğuk bölgelerdeki TURF alanları ile sıcak bölgelerdeki OA alanları arasında yapışkan toplulukların bileşiminde daha yüksek farklılıklar (~%94) gözlemlendi. Benzer şekilde, soğuk ve sıcak rejimler arasındaki OA alanlarında yapışkan toplulukların bileşimi ~%95 oranında farklılık gösterdi. Buna karşın, sıcak bölgelerdeki TURF alanlarının bileşimi, her iki sıcaklık rejiminde ve soğuk bölgelerdeki TURF alanlarına göre OA alanlarına kıyasla %60-62 oranında farklılık gösterdi.
Sıcak bölgelerde yapışkan toplulukların bileşimi, TURF ve OA alanlarında deniz yosunu Lessonia trabeculata (~%65-80), kırmızı alg Bossiella chiloensis (~%6) ve deniz anemonu Phymanthea pluvia (~%5) ile ilişkilendi. Sıcak bölgelerde, yapışkan toplulukların bileşimi, TURF alanlarında deniz anemonu Phymanthea pluvia (~%49) ve deniz yosunu L. trabeculata (~%48) ile, OA alanlarında ise deniz anemonları Anthothoe chilensis (~%46) ve P. pluvia (~%42) ile ilişkilendi. Ayrıca, L. trabeculata, sıcak bölgelerdeki OA alanlarında gözlemlenmedi (Eksik Tablo S3).
3.3 Hareketli kabuklu hayvan topluluklarının çeşitliliği ve bileşimi
Yönetim rejimleri arasında hareketli omurgasızların zenginliğinde önemli farklılıklar tespit ettik (
χ
² = 111.363, P < 0.001). Buna ek olarak, hareketli omurgasızların zenginliği sıcaklık rejimleri arasında da önemli ölçüde farklılık gösterdi (
χ
² = 45.978, P = 0.010). Yönetim ve sıcaklık rejimleri arasında hareketli omurgasızların zenginliğinde ise anlamlı bir etkileşim saptanmadı (
χ
² = 10.922, P = 0.212) (
Tablo 3a
). Hareketli omurgasızların çeşitliliği de yönetim rejimleri arasında önemli farklılıklar sergiledi (
χ
² = 1.697, P = 0.012); ayrıca sıcaklık rejimleri arasında da anlamlı farklılıklar gözlemlendi (
χ
² = 2.716, P = 0.001). Yönetim ve sıcaklık rejimleri arasında hareketli omurgasızların çeşitliliğinde anlamlı bir etkileşim bulunmadı (
χ
² = 0.141, P = 0.468) (
Tablo 3b
).
Tablo 3
| a. Hareketli omurgasızların zenginliği (S) | Df | Uyumsuzluk | Kalıntı Df | Kalıntı uyumsuzluk | P |
|---|---|---|---|---|---|
| Yönetim rejimleri | 1 | 111.363 | 42 | 291.386 | < 0.001 |
| Sıcaklık rejimleri | 1 | 45.978 | 41 | 402.750 | 0.010 |
| Yönetim*Sıcaklık | 1 | 10.922 | 40 | 280.464 | 0.212 |
| b. Hareketli omurgasızların çeşitliliği (H′) | Df | Uyumsuzluk | Kalıntı Df | Kalıntı uyumsuzluk | P |
| Yönetim rejimleri | 1 | 1.697 | 42 | 10.864 | 0.012 |
| Sıcaklık rejimleri | 1 | 2.716 | 41 | 12.560 | 0.001 |
| Yönetim*Sıcaklık | 1 | 0.141 | 40 | 10.723 | 0.468 |
Doğu ve orta Chile’de kaydedilen hareketli omurgasızların zenginliği (S) ve çeşitliliği (H′) için genel doğrusal modeller (GLM), bu alanların yönetim rejimlerine (yani TURF ve OA alanları) ve sıcaklık rejimlerine (yani sıcak ve soğuk) göre Şekil 3‘te sunulmuştur.
Belirli anlamlı sonuçlar kalın yazılmış P-değerleriyle işaretlenmiştir.
Hareketli omurgasızların zenginliği, Puerto Oscuro ve Punta de Talca’daki soğuk bölgelerde sırasıyla TURF alanlarında 14 ve 25, OA alanlarında ise 10 ve 21 olarak bulundu. Sıcak bölgelerde hareketli omurgasızların zenginliği, Chungungo ve Guanaqueros’ta sırasıyla TURF alanlarında 14 ve 19, OA alanlarında ise 10 ve 22 olarak belirlendi (Eksik Tablo S4). Hareketli omurgasızlar için zenginlik doyumu eğrisi yaklaşık 20 gözlemle, örneğin Chungungo ve Puerto Oscuro’daki gibi kararlı hale geldi. Guanaqueros’ta hareketli omurgasızların zenginliği 30 gözlemle kararırken, Punta de Talca’da kümülatif hareketli omurgasız zenginliği 40 gözleme kadar düzenli bir şekilde artmaya devam etti (Eksik Şekil S3).
Her iki sıcaklık rejimi açısından da TURF alanlarında hareketli omurgasızların zenginliği ve çeşitliliği, OA alanlarına göre sırasıyla %42 ve %41 daha yüksekti. Buna karşın, zenginlik ve çeşitlilik soğuk bölgelerde sıcak bölgelere göre yalnızca %4-5 daha yüksekti. Soğuk bölgelerde ortalama hareketli omurgasız zenginliği, Puerto Oscuro ve Punta de Talca için sırasıyla TURF alanlarında 3,83 ± 2,69 ve 2,90 ± 2,41, OA alanlarında ise 1,23 ± 1,51 ve 1,77 ± 1,56 olarak bulundu; ortalama hareketli omurgasız çeşitliliği ise TURF alanlarında 0,85 ± 0,57 ve 0,72 ± 0,63, OA alanlarında 0,22 ± 0,35 ve 0,47 ± 0,49 olarak hesaplandı (Şekil 3). Sıcak bölgelerde ortalama hareketli omurgasız zenginliği, Chungungo ve Guanaqueros için sırasıyla TURF alanlarında 3,85 ± 2,40 ve 2,33 ± 1,47, OA alanlarında 1,25 ± 1,66 ve 1,96 ± 1,17 olarak bulundu; ortalama hareketli omurgasız çeşitliliği ise TURF alanlarında 0,93 ± 0,55 ve 0,42 ± 0,40, OA alanlarında 0,30 ± 0,45 ve 0,33 ± 0,31 olarak belirlendi (Şekil 3).
Şekil 3
Yer değiştiren omurgasızların tür yapısı, yönetim rejimlerine göre (Pseudo-F = 3,935, P < 0,001) ve sıcaklık rejimlerine göre (Pseudo-F = 30,143, P < 0,001) önemli ölçüde farklılık gösterdi. Buna ek olarak, bu türlerin tür yapısında yönetim rejimleri ile sıcaklık rejimleri arasında da anlamlı bir etkileşim gözlemlendi (Pseudo-F = 6,419, P < 0,001) (Eksik Tablo S5). Buna rağmen, dağılım sıcaklık rejimleri arasında önemli ölçüde farklılık gösterdi (Pseudo-F = 27,762, P < 0,001), bu da PERMANOVA sonuçlarının yalnızca tür yapısındaki değişimleri değil, aynı zamanda gruplar içindeki eşit olmayan değişkenliği de yansıtabileceğini gösteriyor.
Genel olarak, yer değiştiren omurgasızların tür yapısı tüm karşılaştırma gruplarında yaklaşık %72-88 oranında farklılık gösterdi. Soğuk rejimdeki bölgelerde, bu türlerin tür yapısı TURF alanındaki karides Concholepas concholepas‘ye (%26), anahtar delikli kapaklı kabuklular Fissurella spp. (%16) ve deniz kestanesi Arbacia nigra‘ye (%9) dayanırken, OA alanlarında A. nigra‘ye (%25), yıldıza Meyenaster gelatinosus‘e (%12) ve karides Tegula atra‘ye (%8) dayanıyordu. Sıcak bölgelerde ise yer değiştiren omurgasızların tür yapısı TURF alanlarında deniz kestanesi A. nigra‘ye (%34), karides Incatella cingulata‘ye (%11) ve karides Rhinchocinetes tipus‘e (%9) dayanıyordu. Benzer şekilde, OA alanlarındaki yer değiştiren omurgasızların tür yapısı A. nigra‘ye (%37), I. cingulata‘ye (%15) ve karides Tegula luctuosa‘ye (%14) dayanıyordu (Eksik Tablo S6).
3.4 Balık topluluklarının çeşitliliği ve tür yapısı
Bir yönetim rejimi ile diğerinden, ya da sıcaklık rejimi açısından zenginlik bakımından önemli bir fark bulamadık (χ2 = 0,160, P = 0,690) ve sıcaklık rejimleri arasında da benzer şekilde anlamlı bir fark gözlemledik (χ2 = 0,441, P = 0,507). Buna karşın balık zenginliği, yönetim rejimi ile sıcaklık rejimi arasında anlamlı bir etkileşim gösterdi (χ2 = 5,663, P = 0,017) (Tablo 4a). Çeşitlilik açısından ise yönetim rejimleri arasında (χ2 = 0,246, P = 0,354) ve sıcaklık rejimleri arasında (χ2 = 0,431, P = 0,219) anlamlı bir fark yoktu. Ayrıca balık çeşitliliği, yönetim ve sıcaklık rejimleri arasında anlamlı bir etkileşim göstermedi (χ2 = 0,814, P = 0,091) (Tablo 4b).
Tablo 4
| a. Balık S | df | Deviance | Resid. Df | Res. dev | P |
|---|---|---|---|---|---|
| Yönetim rejimleri | 1 | 0,160 | 26 | 39,047 | 0,690 |
| Sıcaklık rejimleri | 1 | 0,441 | 25 | 39,207 | 0,507 |
| Yönetim*Sıcaklık | 1 | 5,663 | 24 | 33,384 | 0,017 |
| b. Balık H′ | Df | Deviance | Resid. Df | Res. dev | P |
| Yönetim rejimleri | 1 | 0,246 | 26 | 7,669 | 0,354 |
| Sıcaklık rejimleri | 1 | 0,431 | 25 | 7,914 | 0,219 |
| Yönetim*Sıcaklık | 1 | 0,814 | 24 | 6,854 | 0,091 |
Birleşik Elineer Modeller (GLM), balık zenginliği (S) ve çeşitliliği (H′) için, yönetimlerindeki (yani TURF ve OA alanları) ve sıcaklık rejimlerindeki (yani sıcak ve soğuk) farklılıklarına göre, kuzey-merkezî Şili’deki dört istasyonda kaydedilen balıklar için hazırlanmıştır. Bu modeller Şekil 4‘te sunulmaktadır.
Anlamlı sonuçlar, kalın yazıyla gösterilen P-değerleriyle işaretlenmiştir.
Şekil 4
Sınırlar | Çeşitlilik ve Bileşimi: Karşılaştırılan Yönetim ve Sıcaklık Koşullarında Taban Deniz Toplulukları
Sıcaklık açısından soğuk bölgelerde, balık zenginliği TURF alanlarında sırasıyla 10 ve 16, OA alanlarında ise Puerto Oscuro ve Punta de Talca’da sırasıyla 12 ve 20 olarak bulundu (Ek Tablo S7). Sıcak bölgelerde bu değerler TURF alanlarında 16 ve 19, OA alanlarında Chungungo ve Guanaqueros’ta sırasıyla 12 ve 26 olarak gerçekleşti (Ek Tablo S7). Balık türleri için tür birikim eğrileri, maksimum gözlem sayısına ulaşmada bir plato oluşturmamış (Ek Şekil S4).
Sıcaklık açısından soğuk bölgelerde, TURF alanlarında ortalama balık zenginliği 2.97 ± 1.06 ve 3.68 ± 1.99, OA alanlarında ise 3.60 ± 1.19 ve 5.16 ± 2.84 olarak hesaplanırken, ortalama balık çeşitliliği TURF alanlarında 0.78 ± 0.40 ve 0.61 ± 0.44, OA alanlarında Puerto Oscuro ve Punta de Talca’ya karşılık gelen 1.15 ± 0.49 ve 0.74 ± 0.33 değerlerini aldı (Şekil 4). Sıcak bölgelerde ortalama balık zenginliği TURF alanlarında 4.31 ± 1.79 ve 4.21 ± 1.52, OA alanlarında ise 3.40 ± 1.72 ve 3.74 ± 1.69 olarak bulundu; ortalama balık çeşitliliği TURF alanlarında 1.14 ± 0.44 ve 1.06 ± 0.33, OA alanlarında Chungungo ve Guanaqueros’a karşılık gelen 0.83 ± 0.56 ve 0.91 ± 0.43 değerlerini aldı (Şekil 4).
Balık bileşimi, yönetim rejimleri (Pseudo-F = 2.839, P = 0.018) ve sıcaklık rejimleri (Pseudo-F = 39.647, P < 0.001) açısından anlamlı biçimde farklılık gösterdi. Buna ek olarak, yönetim ve sıcaklık rejimleri arasında balık bileşimi için anlamlı bir etkileşim tespit ettik (Pseudo-F = 6.371, P < 0.001) (Ek Tablo S8). Sabit ve hareketli kabuklu hayvan topluluklarında olduğu gibi, sıcaklık rejimleri arasında da dağılımda anlamlı farklılıklar gözlemledik (Pseudo-F = 8.180, P = 0.005); bu durum, PERMANOVA sonuçlarının hem grup içi değişkenlikteki dengesizlik hem de bileşimsel farklılıklar tarafından etkilenmiş olabileceğini ima etmektedir.
Örüntü grupları arasındaki balık bileşimi %61-66 oranında farklılık gösterdi. Soğuk bölgelerde, balık bileşimi her iki yönetim rejiminde de kılavuz balığı Chromis crusma (~%20), kum balığı Pinguipes chilensis (~%13) ve sarhoş köstebek balığı Scartichthys sp. (~%13) ile ilişkilendi. Benzer şekilde, sıcak bölgelerde balık bileşimi her iki yönetim rejiminde de P. chilensis (~%18), C. crusma (~%17), morwong Chirodactylus variegatus (~%14) ve Scartichthys sp. (~%14) ile ilişkilendi (Eksik Tablo S9).
4 Tartışma
Kıyı deniz ekosistemleri ve küçük ölçekli balıkçılık faaliyetleri, Punta Lengua de Vaca (PLV) yükselme merkeziyle ilişkili önemli okyanografik geçişin ortasında yer almaktadır (Hormazabal vd., 2004; Rahn vd., 2015). PLV çevresindeki çevresel geçiş, çalışma alanlarımızda soğuk ve sıcak rejimlerle kendini gösteren kalıcı çevresel heterojenliği sürdürmektedir. Kıyı yükselmesine maruziyetteki farklılıklar, PLV yarımadasının kuzeyinde ve güneyinde bulunan alanlar arasında farklı ekolojik ve organizma düzeyinde desenlerle ilişkilendirilmiştir (Broitman vd., 2001; Navarrete vd., 2005; Valdivia vd., 2015; Broitman vd., 2018). Ayrıca, PLV çevresinde hem biyocoğrafik hem de filogenetik kırıkların varlığı, geçiş kuşağı boyunca çalışan kalıcı okyanografik süreçlere bağlanmıştır (Camus, 2001; Haye vd., 2014; Parada vd., 2026). Bu bağlamda, gözlemsel bulgularımız PLV geçişinin yönetim rejimleri ve sıcaklık rejimleri arasında tür zenginliği ve bileşiminin farklılaştığını gösterdi. Genel olarak, soğuk rejim altında bulunan alanlarda, sıcak rejim altında bulunan alanlara kıyasla sabit topluluk zenginliği yaklaşık %65 daha yüksekti; hareketli omurgasızların zenginliği ve çeşitliliği ise sırasıyla %42 ve %41 oranında TURF alanlarına göre OA alanlarına göre daha yüksekti ve bu iki nitelik de soğuk sıcaklık rejiminde sıcak rejime göre sırasıyla %4 ve %5 daha yüksekti. Buna ek olarak, sabit ve hareketli omurgasızların yanı sıra bentik balıkların bileşimi de yönetim ve sıcaklık rejimleri arasında değişti. Termal sınıflandırma, son yükselmiş sulara maruziyetteki değişim ve dalga maruziyeti gibi potansiyel diğer çevresel özelliklerle birlikte, balıkçılık geçmişi gibi süreçlerle yönlendirildi. Dolayısıyla, bulgularımız yalnızca sıcaklığın etkisi olarak yorumlanmamalıdır. Tranşelerimiz alanlar içinde tekrarlandığından, sıcaklık rejiminin bağımsız alan düzeyinde tekrarları değildir; bu nedenle sıcaklık rejimi etkileri dikkatle yorumlanmalı ve öncelikle bu çalışmada incelenen dört alan bağlamında değerlendirilmelidir. Kıyı yükselmesi, derin, soğuk ve besin açısından zengin suları yüzey katmanlarına getirir (Strub vd.,
al., 1998). Bir yandan, son yükseltilmiş sulara maruz kalma ve topoğrafik sığınma, güney-merkezî Şili’deki yönetim alanları içinde altidalı bentik toplulukların yapısındaki farklılıkları ortaya çıkarabilir (Hernández ve ark., 2020). Örneğin, kıyı yükseltilmesine maruz kalma, yosun gruplarının biçerdöverden sonra daha hızlı toparlanmasına bağlanmıştır (Pérez-Matus ve ark., 2025). Diğer yandan, bentik toplulukların yapısı TURF alanlarının içinde ve dışında, türlerin çeşitliliği ve bolluğu açısından tutarlı biçimde farklılık göstermektedir (Gelcich ve ark., 2008). Çevresel değişkenliğin TURF’leri etkilediği gösterilmiş olsa da (González ve ark., 2021), çevresel ve yönetim rejimlerinin etkileşimi, geniş çaplı Şili TURF sistemi için henüz incelenmemiştir. Aşağıda, bu sosyo-ekolojik etkileşimin olası mekanizmalarından ve sonuçlarından bazılarına değiniyoruz.
Yosun
L. trabeculata
ve deniz yengeci
A. nigra
‘nın zıt okyanusografik koşullar altında (yani yükseltilme ve yükseltilme olmayan koşullar) baskın olmasının, kuzey ve merkezî Şili’deki alanlarda daha önce gösterilmiş olması. Bu çalışmalarında, TURF alanlarındaki kıyı deniz toplulukları
L. trabeculata
ile ilişkilendirilirken, OA alanlarındaki topluluklar
A. nigra
‘nın varlığı ile karakterize edilmiştir (Pérez-Matus ve ark., 2017; Riquelme-Pérez ve ark., 2019). Çalışmamızda, soğuk alanlardaki oturan organizmaların daha yüksek zenginliği,
L. trabeculata
‘nın kalıcı varlığı ile ilişkilendirilebilir; bu tür, diğer organizmalar için karmaşık yaşam alanları sağlar (Pérez-Matus ve ark., 2017; Campos ve ark., 2021). Şu anda, kıyı deniz ekosistemlerindeki balık çeşitliliğindeki azalma, daha büyük avcıların kaldırıldığı yoğun balıkçılık faaliyetleriyle (Godoy ve ark., 2016; Riquelme-Pérez ve ark., 2019) ve ayrıca biçerdöverler tarafından biçildikten sonra
L. trabeculata
‘nın düşük yoğunlukları ve yavaş toparlanması ile ilişkilendirilmektedir (Bularz ve ark., 2022; Pérez-Matus ve ark., 2025).
L. trabeculata
Kıyı sakinleri, bölgedeki balıkçılık faaliyetlerinin yasa dışı olduğunu ve bu durumun ekosistemi ciddi şekilde tehdit ettiğini belirtti. Yerel halk, deniz yaşamının korunması için ulusal otoritelerin daha sıkı denetim ve yaptırım mekanizmaları geliştirmesi gerektiğini vurguladı. Bir balıkçı, “Bu deniz bizim mirasımız. Artan yasa dışı avcılığın durdurulması için ortak bir çaba gerekiyor” dedi.
Çalışmamız, deniz ekosistemlerinin zenginliğini ve bileşimini etkileyebilecek farklı sıcaklık rejimlerinin, iki farklı yönetim rejimi (yani TURF ve OA alanları) altında yönetilen deniz toplulukları üzerinde etkili olabileceğini gösteriyor. OA ve TURF alanları arasındaki ekolojik farklılıklar yönetim uygulamalarıyla ilişkilendirilse de, soğuk ve sıcak sıcaklık rejimlerimiz son zamanlarda yükseltilmiş sulara farklı maruziyet anlamına gelmekte ve tüm tür grupları için sıcaklık rejimleri arasında çok değişkenli dağılımda fark gözlenmektedir. Bu nedenle, anketlerimiz tarafından tespit edilen etkileşimli desenin yalnızca yönetim ve sıcaklığın etkileşiminden kaynaklanamayacağını belirtmeliyiz. Bu bağlamda, kelp L. trabeculata ve Macrocystis pyrifera gibi temel türlerin –küçük ölçekli balıkçılar tarafından yoğun biçimde sömürülen– kalıcı olmaları ve toparlanmaları, Guanaqueros’da gözlemlendiği gibi, sıcak OA alanlarında tamamen başarısız olmuş görünüyor. Bu keskin ekolojik zıtlık, kelp yeniden yerleşmesini teşvik etmeyen, sıcaklığın ötesinde ekolojik süreçlerle çevresel koşulların etkileşiminden muhtemelen kaynaklanmaktadır, örneğin sınırlı yavru yayılımı (Parada ve ark., 2026). Kelp popülasyonlarının uzun süren toparlanması, hem besin ağı için hem de küçük ölçekli balıkçılığa gelir sağlayan ekosistem hizmetlerinin sürdürülmesi açısından özellikle endişe vericidir (Bularz ve ark., 2022; Gonzalez-Aragon ve ark., 2024; Pérez-Matus ve ark., 2025). Bu sonuç, çevresel bağlamdan bağımsız yönetim rejimleri kurmanın dezavantajlarını göstermektedir (Chevallier ve ark., 2021). Bulgularımız, yönetim ve sıcaklık rejimleri arasındaki etkileşimin – yükseltilme bölgelerindeki diğer çevresel süreçlerin bir göstergesi – ekosistem tabanlı yönetim yaklaşımlarına doğrudan küçük ölçekli balıkçılığın sürdürülebilirliğini desteklemek amacıyla entegre edilmesi gerektiğini göstermektedir (Hamilton ve ark., 2022; Ruz ve ark., 2026). Bu bağlamda, kalıcı sıcaklık rejimlerinin, mevcut balıkçılık yönetimiyle birlikte, kıyı deniz ekosistemlerinin korunması ve sürdürülebilirliğini artırmak için yeni bir araç olarak kullanılabileceğini öneriyoruz.
Beyanlar
Veri erişilebilirliği beyanı
Bu makalenin sonuclarını destekleyen ham veriler, yazarlar tarafından makul bir gecikme olmadan sağlanacaktır.
Yazar katkıları
JV-D: Görselleştirme, biçimsel analiz, yazım – inceleme ve düzenleme, araştırma, yazım – ilk taslak. DG-A: Yöntem, biçimsel analiz, yazım – inceleme ve düzenleme, yazım – ilk taslak. MN: Kaynaklar, araştırma, yazım – ilk taslak, yazım – inceleme ve düzenleme. RE: Yazım – inceleme ve düzenleme, denetimin yönetimi, yazım – ilk taslak, fon sağlama, kaynaklar, doğrulama. BB: Kaynaklar, veri yönetimi, araştırma, görselleştirme, kavramsal çalışma, doğrulama, fon sağlama, denetimin yönetimi, yazım – inceleme ve düzenleme, proje yönetimi, yazılım, yöntem, yazım – ilk taslak, biçimsel analiz.
Fonlama
Yazar(lar), bu çalışma için ve/veya yayımlanması için mali destek aldıklarını beyan etmiştir. Bu çalışma, BRB’ye verilen FONDECYT 1221699 projesi ve RAE’ye verilen FONDECYT 1221534 projesi aracılığıyla Ulusal Bilimsel ve Teknolojik Gelişim Ajansı (ANID) tarafından finanse edilmiştir. Ek fon, ANID ICN2019_015 koduyla Sahil Sosyo-Ekolojisi için Milenyum Enstitüsü (SECOS) tarafından sağlanmıştır. RAE, ANID-Concurso de Fortalecimiento al Desarrollo Científico de Centros Regionales 2020–R20F0008–CEAZA desteğini kabul etmektedir.
Teşekkürler
Yazarlar, uzun sürüşler ve soğuk dalışlar sırasında Jorge “Flaco” Guerra’nın kapsamlı ve taahhüdlü desteğini, ayrıca sahadaki alan seçimi için TURF’lerine erişim ve rehberlik sağladıkları Puerto Oscuro, Punta de Talca, Guanaqueros ve Chungungo balıkçılarını kabul etmektedir.
Çakışma ilgisi
Yazar(lar), bu çalışmanın potansiyel bir çakışma olarak yorumlanabilecek ticari veya mali ilişkilerin yokluğunda yürütüldüğünü beyan etmiştir.
Üretken yapay zeka beyanı
Yazar(lar), bu makalenin oluşturulmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmiştir.
Bu makaleyle birlikte verilen herhangi bir alternatif metin (alt metin), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuş olup doğruluğu sağlamak için makul çabalar gösterilmiştir; mümkün olduğunda yazarlar tarafından da gözden geçirilmiştir. Bir sorun tespit ederseniz, lütfen bizimle iletişime geçin.
Yayıncının notu
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve gerek afili oldukları kuruluşların, gerek yayıncının, gerekse editörlerin ve değerlendiricilerin görüşlerini yansıtmayabilir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.
Ek materyal
Bu makalenin ek materyali şu çevrimiçi adreste bulunabilir: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fevo.2026.1947989/full#supplementary-material
-
Aguirre C., Pizarro Ó., Strub P., T., Garreaud R., Barth J. A. (2012). Şili’nin merkezi kıyı şeridindeki yüzey akıntısının mevsimsel dinamikleri. J. Geophysical Research: Oceans.117, 1–17. doi: 10.1029/2011JC007379
- Pubmed Özeti
- CrossRef
- Google Akademik
- Makale içindeki referansı görüntüle
-
Anderson M. J. (2001). Parametresiz çok değişkenli varyans analizi için yeni bir yöntem. Austral Ecol.26, 32–46. doi: 10.1111/j.1442-9993.2001.01070.pp.x
- Pubmed Özeti
- CrossRef
- Google Akademik
- Makale içindeki referansı görüntüle
-
Andreu-Cazenave M., Subida M. D., Fernandez M. (2017). Şili’nin merkezi bölgelerinde iki bentik kaynağın yönetim rejimlerine göre kullanma oranları: Açık erişimli alanlarda çalışan geleneksel balıkçılıktaki yasa dışı avcılığa dair kanıtlar. PloS One12, e0180012. doi: 10.1371/journal.pone.0180012
- Pubmed Özeti
- CrossRef
- Google Akademik
- Makale içindeki referansı görüntüle
Anguita C., Gelcich S., Aldana M., Pulgar J. (2020). Exploring the influence of upwelling on the total allowed catch and harvests of a benthic gastropod managed under a territorial user rights for fisheries regime along the Chilean coast. Ocean. Coast. Manage. 195, 105256. doi: 10.1016/j.ocecoaman.2020.105256
- Pubmed Abstract
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referans
Aravena G., Broitman B. R., Stenseth N. C. (2014). Twelve years of change in coastal upwelling along the central-northern coast of Chile: Spatially heterogeneous responses to climatic variability. PloS One 9, e90276. doi: 10.1371/journal.pone.0090276
- Pubmed Abstract
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referans
Beckensteiner J., Scheld A. M., Fernandez M., Kaplan D. M. (2020). Drivers and trends in catch of benthic resources in Chilean TURFs and surrounding open access areas. Ocean. Coast. Manage. 183, 104961. doi: 10.1016/j.ocecoaman.2019.104961
- Pubmed Abstract
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referans
Broitman B., Navarrete S., Smith F., Gaines S. (2001). Geographic variation of southeastern Pacific intertidal communities. Mar. Ecol. Prog. Ser. 224, 21–34. doi: 10.3354/meps224021
- Pubmed Abstract
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referans
Broitman B. R., Aguilera M. A., Lagos N. A., Lardies M. A. (2018). Phenotypic plasticity at the edge: Contrasting population-level responses at the overlap of the leading and rear edges of the geographical distribution of two Scurria limpets. J. Biogeogr. 45, 2314–2325. doi: 10.1111/jbi.13406
- Pubmed Abstract
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referans
-
Bularz B., Fernandez M., Subida M., Wieters E. A., Pérez-Matus A. (2022).
Merdivan altı ıspana ormanlarına (Lessonia trabeculata) avlanmanın etkileri: Merkezi Şili. Ecosphere 13, e3958. doi: 10.1002/ecs2.3958- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makalede referansı görüntüle
-
Campos L., Berrios F., Oses R., González J. E., Bonnail E. (2021).
DPSIR yaklaşımıyla Şili’nin kuzeyindeki Atacama bölgesinin kıyı alanlarında Lessonia trabeculata yönetimini çözme: Sürdürülebilir planlar için içgörüler. Mar. Policy 133, 104737. doi: 10.1016/j.marpol.2021.104737- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makalede referansı görüntüle
-
Camus P. A. (2001).
Çevresel Şili’nin deniz biyocoğrafyası. Rev. Chil. Hist. Nat. 74, 587–617. doi: 10.4067/S0716-078X2001000300008- CrossRef
- Google Scholar
- Makalede referansı görüntüle
-
Castilla J. C. (2010).
Şili’deki balıkçılık: Küçük pelajikler, yönetim, haklar ve deniz bölünmesi. Bull. Mar. Sci. 86, 221–234.- Google Scholar
- Makalede referansı görüntüle
-
Castilla J. C., Defeo O. (2001).
Latin Amerika deniz tabanlı kabukçuluk: Ortak yönetim ve deneysel uygulamaya vurgu. Rev. Fish Biol. Fish 11, 1–30. doi: 10.1023/A:1014235924952- CrossRef
- Google Scholar
- Makalede referansı görüntüle
-
Castilla J. C., Fernandez M. (1998).
Şili’deki küçük ölçekli deniz tabanlı balıkçılık: Deniz tabanlı omurgasızların ortak yönetimi ve sürdürülebilir kullanımı. Ecol. Appl. 8, S124–S132. doi: 10.1890/1051-0761(1998)8[S124:SBFICO]2.0.CO;2- CrossRef
- Google Scholar
- Makalede referansı görüntüle
ChaoA. ve JostL. (2021).
Eşik değerine dayalı nadirleştirme ve ekstrapolasyon: Örnekleri boyut yerine tamamlanmışlık düzeyine göre standartlaştırma. Ecology93, 2533–2547. doi: 10.1890/11-1952.1
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içindeki referansı görüntüle
ChaseJ. M. ve KnightT. M. (2021).
Biyolojik çeşitlilik üzerindeki ekolojik sürücilerin ölçeğe bağlı etki büyüklükleri: Neden standartlaştırılmış örnekleme yeterli değildir. Ecol. Lett.16, 17–26. doi: 10.1111/ele.12112
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içindeki referansı görüntüle
ChevallierA., BroitmanB. R., BarahonaN., Vicencio-EstayC., HuiF. K. C. ve InchaustiP. ve diğerleri (2021).
Şili’de küçük ölçekli balıkçılığın çeşitliliği: Çevresel örüntüler ve biyocoğrafya balıkçılık yönetimini aydınlatabilir. Environ. Sci. Policy124, 33–44. doi: 10.1016/j.envsci.2021.06.002
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içindeki referansı görüntüle
ClarkeK. R. (2021).
Topluluk yapısındaki değişimlerin parametresiz çok değişkenli analizleri. Aust. J. Ecol.18, 117–143. doi: 10.1111/j.1442-9993.1993.tb00438.x
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içindeki referansı görüntüle
EstévezR. A. ve GelcichS. (2021). “Balıkçılık kaynaklarının yönetimindeki kolektif eylem alanları ve dönüşümler: Demokrasi ve müzakereye dayalı yönetime doğru,” Latin Amerika’daki Deniz ve Balıkçılık Politikaları: Seçilmiş Ülkelerin Karşılaştırılması adlı eserde. Der.
MullerM. R., OyanedelR. ve MonteferriB. (Milton Park, Abingdon, Oxon; New York, NY:
Routledge).
- Google Scholar
- Makale içindeki referansı görüntüle
FAO (2021). Dünya Balıkçılığı ve Akvakültürü Durumu 2021 (Roma:
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü). doi: 10.4060/cd0683en
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içindeki referansı görüntüle
Bu bölüm, Doğa Düşleri’nin “Frontiers” makalesinin 29/35 bölümüdür. Kaynak metin, şimdilik yalnızca akademik referansların listelenmesinden oluşmaktadır; bu nedenle bu bölümde henüz haberleştirilebilir bir içerik (bulgular, veriler veya olaylar) yer almamaktadır.
Listelenen referanslar şunlardır:
– **Franco-Meléndez, M., Tam, J., Van Putten, I. ve Cubillos, L. A. (2021)**, “İnsani ve ekolojik boyutların entegrasyonu: Şili’de balıkçılık ortak yönetiminde paydaşların algılarının ve katılımının önemi”, *PloS One*, 16, e0254727.
– **Gallardo, G. L., Stotz, W., Aburto, J., Mondaca, C. ve Vera, K. (2021)**, “El sanatları balıkçılığında ortaya çıkan ortak mallar: Şili’deki balıkçılık için toprak kullanım hakları (TURF) daha geniş bir kıyı manzarası içinde”, *Int. J. Commons.*, 5, 459–484.
– **Garmendia, V., Subida, M. D., Aguilar, A. ve Fernández, M. (2021)**, “Şili’deki el sanatları balıkçılığında yönetim rejimlerinin tümünde bentik kaynak bolluğunu değerlendirmek için balıkçıların bilgisinin kullanımı”, *Mar. Policy*, 127, 104425.
– **Gelcich, S., Fernández, M., Godoy, N., Canepa, A. ve Prado, L. Castilla, J. C. (2012)**, “Şili’de deniz kıyı koruması için ek yardımcı araç olarak balıkçılık için toprak kullanım hakları”, *Conserv. Biol.*, 26, 1005–1015.
– **Gelcich, S., Godoy, N., Prado, L. ve Castilla, J. C. (2008)**, “Merkezi Şili’de deniz toprak kullanım hakları balıkçılık politikalarının ek koruma faydaları”, *Ecol. Appl.*, 18, 273–281.
Bu referanslar, makalenin ana konusu olan “karşılaştırılan yönetim ve sıcaklık rejimleri altında bentik deniz topluluklarının çeşitliliği ve bileşimi” konusunu destekleyen akademik kaynaklar olarak sunulmaktadır.
Bu bölüm, “Doğa Düşleri | Yaban Hayatı” dergisinin “Diversity and composition of benthic marine communities under contrasting management and temperature regimes” başlıklı makalesinin 30/35 numaralı bölümüdür. Kaynakça listesinde yer alan çalışmalar şunlardır:
Gelcich, S., Martínez-Harms, M. J., Tapia-Lewin, S., Vasquez-Lavin, F., Ruano-Chamorro, C. (2019). Küçük ölçekli balıkçılığın ortak yönetimi ve ekosistem hizmetleri. *Conserv. Lett.* 12, e12637. doi: 10.1111/conl.12637
Godoy, N., Gelcich, S., Castilla, J. C., Lima, M., Smith, A. (2016). Şil’in ılıman kıyı şeridindeki el sanatları balıkçılığı: Yakalama bileşimi, gelir ve yönetim ihtiyaçlarını keşfetme. *Mar. Coast. Fish.* 8, 436–447. doi: 10.1080/19425120.2016.1185062
Gonzalez-Aragon, D., Rivadeneira, M. M., Lara, C., Torres, F. I., Vásquez, J. A., Broitman, B. R. (2024). Dev yosun *Macrocystis pyrifera* için bir tür dağılım modeli: Dünyada değişimler ve Güneydoğu Pasifik’e odaklanma. *Ecol. Evol.* 14, e10901. doi: 10.1002/ece3.10901
González, J. E., Yannicelli, B., Stotz, W. (2021). Humboldt Akımı Sisteminde bentik ekosistemin doğal değişkenlik, verimlilik ve yönetimin etkileşimi: TURF yönetim sistemi altında *Concholepas concholepas* balıkçılığının 20 yıllık değerlendirilmesi. *Ocean. Coast. Manage.* 208, 105628. doi: 10.1016/j.ocecoaman.2021.105628
González-Roca, F., Pérez-Ruzafa, Á., Vásquez, J. A., Gelcich, S. (2023). Şil’in kuzeyindeki iki bir arada var olan yosun kaynak yönetimi rejiminin el sanatları balıkçıların algıları. *Mar. Policy* 153, 105610. doi: 10.1016/j.marpol.2023.105610
Her bir kaynağın orijinal makalesinde yer alan erişim bağlantıları (Pubmed, CrossRef, Google Scholar ve makale içindeki referans görüntüleme) orijinal yayıncıların web sayfalarında bulunmaktadır.
Aşağıdaki kaynakça girişleri, deniz tabanındaki biyocoğrafya ve ekosistem yönetimi üzerine yapılan çalışmaların referanslarını içermektedir:
-
Hamilton, S. L., Gleason, M. G., Godoy, N., Eddy, N. ve Grorud-Colvert, K. (2022). “Yosun ormanları ekosistemleri için ekosistem tabanlı yönetim.” Mar. Policy, 136, 104919. doi: 10.1016/j.marpol.2021.104919
-
Haye, P. A., Segovia, N. I., Muñoz-Herrera, N. C., Gálvez, F. E., Martínez, A., Meynard, A. ve diğerleri. (2014). “Farklı yayılım potansiyeline sahip güneydoğu Pasifik kıyısındaki deniz omurgasızlarının filogenografik yapısı.” PloS One, 9, e88613. doi: 10.1371/journal.pone.0088613
-
Hernández, A., Tapia, F. J., Saldías, G. S. ve Quiñones, R. A. (2020). “Merkezi Şili’deki yönetim alanlarında altidalı deniz tabanındaki toplulukları şekillendiren kıyı jeomorfolojisi ve okyanusografik özellikler.” Aquat. Conservation.: Mar. Freshw. Ecosyst., 31 (1), 1–13. doi: 10.1002/aqc.3415
-
Hersbach, H., Bell, B., Berrisford, P., Hirahara, S., Horányi, A., Muñoz-Sabater, J. ve diğerleri. (2020). “ERA5 küresel yeniden analiz.” Q. J. R. Meteorolog. Soc, 146, 1999–2049. doi: 10.1002/qj.3803
-
Hormazabal, S., Shaffer, G. ve Leth, O. (2004). “Şili kıyı geçiş kuşağı.” J. Geophys. Res., 109, C01021. doi: 10.1029/2003JC001956
-
Navarrete, S. A., Wieters, E. A. ve Broitman, B. R. (2005). “Deniz tabanı–pelajik etkileşimin ölçekleri ve tür etkileşimlerinin yoğunluğu: Rekrutman kısıtlamadan üstten aşağı kontrola.” Proc. Natl. Acad. Sci., 102, 18046–18051. doi: 10.1073/pnas.0509119102
-
Parada G. M., Mosqueira E. A. M., Broitman B. R. (2026). Kıyı upwellinginin Lessonia spicata yosununda spor priming etkisi. J. Phycol. 62 (4), 1383–1391. doi: 10.1111/JPY.70200
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referansı görüntüle
-
Pérez-Matus A., Muñoz-Cordovez R., Ruz C., Gonzalez-Alonso-de-Linaje C., Siñuela J. P., Earp H. S. ve diğerleri (2025). Yönetim rejimi, hasat sonrası derin sularda yosun ormanlarının toparlanmasını etkiler. J. Appl. Ecol. 62, 2676–2687. doi: 10.1111/1365-2664.70134
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referansı görüntüle
-
Pérez-Matus A., Ospina-Alvarez A., Camus P., Carrasco S., Fernandez M., Gelcich S. ve diğerleri (2017). Ilıman kaya derin sularda reef topluluğu, besin ağı boyunca insan etkilerini ortaya koyar. Mar. Ecol. Prog. Ser. 567, 1–16. doi: 10.3354/meps12057
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referansı görüntüle
-
Perreault M.-C., Borgeaud I. A., Gaymer C. F. (2014). Kuzey Çili’de deniz yengeci Tetrapygus niger‘nin Lessonia trabeculata yosununa otla etkisi. J. Exp. Mar. Biol. Ecol. 453, 22–27. doi: 10.1016/j.jembe.2013.12.021
- Pubmed Özet
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referansı görüntüle
-
Rahn D. A., Rosenblüth B., Rutllant J. A. (2015). Kuzey-merkezi Çili’de upwellingin incinmeyen mevsimsel geçişlerinin tespiti. J. Phys. Oceanogr. 45, 854–867. doi: 10.1175/JPO-D-14-0073.1
- CrossRef
- Google Scholar
- Makale içinde referansı görüntüle
-
R Core Team (2026). R: İstatistiksel Hesaplama için Bir Dil ve Ortam (Vienna, Avusturya: R Foundation for Statistical Computing). Çevrimiçi: https://www.R-project.org/ (Erişim: 15 Ocak 2026).
- Google Scholar
- Makale içinde referansı görüntüle
- Riquelme-Pérez N., Musrri C., A.Stotz W., B.Cerda O., Pino-Olivares O., Thiel M. (2019). Kıta sahilindeki balık toplulukları ve kuzey-merkezî Şili’deki Lessonia trabeculata deniz yosun ormanlarındaki avlanma baskısı ile çorak alanlar. PeerJ 7, e6964. doi: 10.7717/peerj.6964
- Ruz C., S.Moore P., J.Pérez-Matus A. (2026). Lessonia trabeculata‘nın hasatlanma sonrası toparlanma sürecine yönetim rejiminin etkilerini değerlendirmek. J. Appl. Phycol. 38, 539–550. doi: 10.1007/s10811-025-03727-2
- Servicio Nacional de Pesca y Acuicultura (2026). Yıllık Balıkçılık Kaynakları Raporu. Çevrimiçi erişim: https://www.sernapesca.cl/ (Erişim: 13 Temmuz 2026).
- Short R., E.Gelcich S., Little D., C.Micheli F., Allison E., H.Basurto X. ve diğ. (2021). Küçük ölçekli aktörlerin çeşitliliğini kullanmak, su ürünleri sistemlerinin geleceği için anahtar. Nat. Food 2, 733–741. doi: 10.1038/s43016-021-00363-0
- Strub P., T.Mesias J., M.Montecino V., Rutllant J., Salinas S. (1998). “Güney Amerika’nın batı kıyısındaki kıta okyanus dolaşımı,” The Sea. Cilt 11. Ed. Robinson A. R., Brink K. H. (John Wiley, New York), 273–313.
- Tapia F., J.Largier J., L.Castillo M., Wieters E., A.Navarrete S. (2014). Şili’nin kuzey-merkezî kıta sahilinde termal koşullarda enlem boyu kopukluk. PloS One 9, e110841. doi: 10.1371/journal.pone.0110841
Bu bölüm yalnızca akademik kaynakça girişidir ve Doğa Düşleri’nin haber kapsamına uymadığından, kaynakta yer alan bağlantılar ve olgular olduğu gibi aktarılmıştır.
- Thiel, M., Macaya, E. C., Acuña, E., Arntz, W. E., Bastias, H., Brokordt, K. ve diğerleri (2007). “Kuzey ve orta Çile’deki Humboldt Akım Sistemi: Oseanografik süreçler, ekolojik etkileşimler ve sosyoekonomik geri bildirimler,” Oceanography and Marine Biology: An Annual Review‘de. Editörler: Gibson, R. N., Atkinson, R. J. A., Gordon, J. D. M. (Boca Raton, Florida: CRC Press), 195–344. doi: 10.1201/9781420050943.ch6
- Valdivia, N., Aguilera, M., Navarrete, S. A., Broitman, B. R. (2015). Yayıcı tedarikinin ve çevresel süzme etkilerinin bir kaya kıyı metakomünitesinin uzaysal yapısı üzerindeki etkilerini ayırt etme. Mar. Ecol. Prog. Ser. 538, 67–79. doi: 10.3354/meps11493
- Vega, J. M. A., Broitman, B. R., Vásquez, J. A. (2014). Güçlü hasat baskısı altında kuzey Çile’de Lessonia nigrescens (Laminariales, Phaeophyceae) sürdürülebilirliğinin izlenmesi. J. Appl. Phycol. 26, 791–801. doi: 10.1007/s10811-013-0167-4
- Villanueva García Benítez, J., Flores-Nava, A. (2019). “Çile, Kolombiya ve Peru’da küçük ölçekli balıkçılığın gıda güvenliğine ve aile gelirine katkısı,” Viability and Sustainability of Small-Scale Fisheries in Latin America and the Caribbean‘de. Editörler: Salas, S., Barragán-Paladines, M. J., Chuenpagdee, R. (Springer International Publishing, Cham), 329–352. doi: 10.1007/978-3-319-76078-0_14
Özet
Anahtar kelimeler
Çile, kıyı yükselmesi, balıkçılık yönetimi, küçük ölçekli balıkçılık, tür zenginliği, TURF, Lessonia trabeculata
Kaynak gösterme
Doğa Düşleri | Karşılaştırıcı Yönetim ve Sıcaklık Koşullarında Deniz Tabanına Yerleşen Toplulukların Çeşitliliği ve Yapısı
Vera-Duarte J, Gonzalez-Aragon D, Núñez M, Estévez RA ve Broitman BR (2026) Karşılaştırıcı yönetim ve sıcaklık rejimlerinde deniz tabanına yerleşen toplulukların çeşitliliği ve yapısı. Front. Ecol. Evol. 14:1947989. doi: 10.3389/fevo.2026.1947989
Başvuru
24 Temmuz 2026
Gönderilen
29 Eylül 2026
Kabul
30 Eylül 2026
Yayın
11 Kasım 2026
14 – 2026


Xiao – Ya Zhang, Hainan Tropikal Okyanus Üniversitesi, Çin
Beatriz Mejía-Mercado, Florida State University Sahil ve Deniz Laboratuvarı, Amerika Birleşik Devletleri
Guoqiang Xu, Zhoushan Balıkçılık Araştırma Enstitüsü, Çin
© 2026 Vera-Duarte, Gonzalez-Aragon, Núñez, Estévez ve Broitman.
Bu açık erişimli makale, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında dağıtılmaktadır. Başka forumlarda kullanım, dağıtım veya yeniden üretim, orijinal yazarların ve telif hakkı sahiplerinin tanınması ile bu dergideki orijinal yayının akademik uygulamalara uygun şekilde atıf yapılması şartıyla izin verilir. Bu koşullara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya yeniden üretim izin verilmemektedir.
*İletişim: Bernardo R. Broitman, bernardo.broitman@uai.cl
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarların kendi görüşleridir ve gerek afili oldukları kuruluşların, gerek yayıncının, gerekse editörlerin ve değerlendiricilerin görüşlerini yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek her türlü ürün veya üreticisinin yapabileceği her türlü iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.


