Avustralyalı yazar ve gazeteci Michael Dulaney, son kitabı “Sentinels”te, hayvanlar ve insanlar arasında hastalıkların yayılmasıyla şekillenen çağımızın en kritik sorunu olarak yüksek patojenik kuş gribini (H5N1) ele alıyor. Dave Hunt/AAP
Avustralya anakarasındaki yaban hayatını da etkilemeye başlayan ve Haziran ayında ülkeye ulaşan bu hastalık, doğaya olan bağımlılığımıza rağmen ona karşı gösterdiğimiz acımasız ihmali açıkça ortaya koyuyor. Dulaney, “Tanıdığım tüm patojenler arasında en ciddisi bu,” diyor.
İnceleme: Michael Dulaney’in “Sentinels” kitabı (Scribe Publications)
Avustralya’da şimdiye kadar 700’den fazla kuş gribi vakası kaydedildi. Büyük tepekuyruklu martılar, küçük penguenler, yunuslar, foklar, deniz aslanları ve birçok kuş ile memeli türü bu hastalığa yakalandı. Bu durum, doğayı koruma ve hastalıkların türler arası yayılmasını önleme konusundaki başarısızlığımızın acı bir sonucu.
Bu yılki Walkley Kitap Ödülü’ne aday gösterilen ve kuş gribinin Avustralya’ya ulaşmasından sadece birkaç ay sonra yayımlanan kitapta Dulaney, insanın doğayla olan ilişkisini ve türleri sömürme alışkanlıklarını derinlemesine inceliyor. İnsanların, diğer avcı hayvanlardan 300 kat daha fazla türü sömürdüğü tahmin ediliyor.
Avustralya’da kuş gribinin yayılımı: Etkilenen eyaletlere göre türler ve salgının önemli tarihleri.
Joanna Kordina/AAP Graphics

“Gözetmen” kavramı, salgın biliminden (epidemiyoloji) geliyor: Kömür madenlerindeki kanarya gibi, tehlikeyi önceden hissettiren işaretçiler. Dulaney’e göre bu “gözetmenler” giderek daha hastalıklı hale geliyor, sık sık şaşırtıcı bir düzenlilikle ve büyük sayılarda ölüyor. Bu gerçeği inkâr etmek zor.
Geç yazın Antarktika’nın hemen yakınındaki Heard Adası’nda 13.000’den fazla fil foku yavrusunun ölmesi bunun en vahim örneklerinden biri. Uzak ve izole konumları H5N1 kuş gribinden koruyamayınca, bu doğal bariyer de yıkıldı. Dulaney şöyle yazıyor:
Son otuz yılda araştırmacılar 12.000’den fazla kez patlak veren yaklaşık 200 yeni bulaşıcı hastalık tespit etti. Ortalama olarak her sekiz ayda bir yeni bulaşıcı hastalık insanlara geçiyor.
Dulaney, bu tehdidin iklim değişikliği gibi küresel ve varoluşsal risklerle aynı düzeyde ele alınması gerektiğini savunuyor.
Bir yaban hayatı ekolojisti ve koruma bilimci olarak ben de bu acil çağrıyı destekliyorum.

Michael Dulaney’in “Sentinels” kitabı bu yılki Walkley Kitap Ödülü’ne aday gösterildi.
“Sentinels” üç bölüm ve sekiz bölümden oluşuyor. İlk bölüm yaban hayatına, ikinci tarıma, üçüncüsü ise ticaretin, yaban hayatı ticaretinin ve insanlara yönelik davranışlarımızın etkilerini inceliyor.
Kitabın ürkütücü pasajlarından biri, Kaliforniya’nın aşırı kalabalık hapishanelerinde 2007-2011 yılları arasında vadi ateşi (patojenik bir mantarın neden olduğu hastalık) vakalarının beşte birinin mahkumlar arasında görüldüğünü anlatıyor.
Dulaney’in yazımı sürükleyici ve anlaşılır. Karmaşık fikirleri ve verileri okuyucuya kolayca ulaştırıyor. Kitap ayrıca kapsamlı hakemli araştırmalarla desteklenmiş durumda. Çin, And Dağları, Arktik, Endonezya, Avustralya ve diğer bölgelerden örnekler, kitabı küresel bir önem taşıyor.
Dulaney okuyucuları aynı zamanda sahadaki mücadeleyle tanıştırıyor. Ormanlarda uçan tilkileri inceleyen ekolojistlerin hikâyeleri, hem atları hem de insanları ciddi şekilde etkileyen Hendra virüsüyle ilgili anlatılar yer alıyor. Bu virüs yarasalardan atlara geçebiliyor ve atlarla çalışan insanları öldürdü.
Kitap ayrıca Endonezya dağlarında nesli tehlike altındaki amfibileri korumaya çalışan insanları da tanıtıyor. Dulaney, yetenekli bir yaban hayatı izleyicisi olan Angga ile dört gün geçiriyor. “Angga nadir bir kurbağa veya yılan türü bulduğunda, müşterileri genellikle ağlıyor; hayatları boyunca aradıkları bir şeyi sonunda görmüş oluyorlar,” diye yazıyor.
Hatta domuzlar, Doğu Almanya ve komünizmin çöküşü arasındaki olası bağlantılar bile tartışılıyor.
Dulaney, okuyucuları uçan tilkileri inceleyen ekolojistlerle birlikte sahadaki mücadeleyle tanıştırıyor.
Glenn Campbell/AAP
Son sözler belki de kitabın en güçlü ve en kritik bölümü. Olanların bir tesadüf değil, eylemlerimizin kaçınılmaz bir sonucu olduğunu vurguluyor: yok ettiğimiz habitatlar ve insan ile hayvanların giderek daha yakın teması.
Bilim net: Eylemlerimiz yaban hayatı popülasyonlarını strese sokuyor. Bu durum, bazı türleri ve hastalıklarını bize ve yetiştirdiğimiz hayvanlara daha yakın hale getiriyor. Bu, bir felaket reçetesi. Uçan tilkilerin yiyecek bulmak için şehir ortamlarına yönelmesi ve bunun getirdiği Hendra virüsü riski, bu hayvanların bağımlı olduğu ormanların yok edilmesinden kaynaklanıyor.
Dulaney kapitalizmi de sert bir dille eleştiriyor ve doğanın metalaştırılmasına dikkat çekiyor. Bu yaklaşım bazılarıyı rahatsız edebilir, ancak yine de buna karşı çıkmak zor. Benim de parçası olduğum koruma topluluğunda bile türlerin ve ekosistemlerin değeri genellikle içsel değerlerinden ziyade bize sundukları hizmetler üzerinden tanımlanıyor. Avustralya hükümeti şimdi, çevresel yıkıma izin veren tartışmalı telafi mekanizmalarını içeren bir “doğa onarım piyasası” kurdu.
Dulaney ekolojik üzüntüsünü açıkça dile getiriyor. Kuş gribiyle ilgili bölümünde şöyle diyor:
Kuşlarla çalışmaya başlamadan önce, dünyanın dört bir yanından bakıcıların çektiği, bu yavaş ölümlere tanık olmanın dışında çaresiz kalan insanların üzücü videolarını izlemiştim. Kuş gribinin, tarımı, kontrolsüz sanayiyi, siyasi direnci ve çevresel sömürüyü bir araya getiren, yüzlerce türü —bizimkinden de dahil olmak üzere— tehdit eden çağımızın arketip hastalığı olduğuna inanmaya başladım. Bu hastalık beni her şeyden daha çok korkutuyor.
Dulaney’in dürüstlüğü ve samimiyeti, “Sentinels”i okuduğum birçok bilim kitabından ayırıyor. Diğer kitaplar yazarların kişisel görüşlerini gizlemeye çalışırken, Dulaney bu konunun bizim tek evimizle ilgili olduğunu açıkça kabul ediyor. Acil ve köklü bir değişim için güçlü bir argüman sunuyor.
Umut var, ama gerçekler yumuşatılmamış
Kitabın büyük bir kısmı sarsıcı; Dulaney durumumuzu asla güzelleştirmiyor. Ancak umut da sunuyor: Hastalıklarla mücadele etmenin, iklim değişikliği gibi birbiriyle bağlantılı diğer krizlerin çözümüne de yardımcı olacağını vurguluyor.
“Sentinels” geniş bir konuyu kapsıyor. Hastalık ekolojisinin karmaşıklığı ve biyolojik çeşitliliği koruyup salgın riskini azaltmak için toplumları ve yaban hayatını yönetme zorluğu göz önüne alındığında, bazı konuların istediğim derinlikte ele alınmaması şaşırtıcı değil. Ancak bence bu eksiklik, kitabın sunduğu geniş bilgi ve anlayışla fazlasıyla telafi ediliyor.
“Sentinels” mutlaka okunması gereken bir kitap. Umarım bu kitap, içindeki zorluklarla yüzleşmesi gereken siyasi liderler de dahil olmak üzere geniş bir kitleye ulaşır. Kendimizi korumak için ekosistemlerimizi ve onları sürdürür türleri korumalıyız.
Yaban hayatının sürekli yok olması ve küresel salgınların artışı, acil eylem gerektiren bir çağrı. Doğayla olan ilişkimizi yeniden kurmalıyız.


