Deniz Kaplumbağı Rehabilitasyonundan Doğrulanabilir Koruma Sonuçlarına: Akvaryumlar İçin Kanıta Dayalı Çerçeve

GÖRÜM makalesi

Front. Mar. Sci., 09 Kasım 2026

Deniz Koruma ve Sürdürülebilirlik Bölümü

Cilt 13 – 2026 | https://doi.org/10.3389/fmars.2026.2008814

• TL

  Tsung-Hsien Li 1,2,3*

• 1. Deniz Biyolojisi ve Akvaryum Ulusal Müzesi, Checheng, Pingtung, Tayvan

• 2. Deniz Biyoteknolojisi ve Kaynakları Bölümü, National Sun Yat-Sen Üniversitesi, Kaohsiung, Tayvan

• 3. Deniz Ekolojisi ve Koruma Enstitüsü, National Sun Yat-Sen Üniversitesi, Kaohsiung, Tayvan

Makale ölçütleri

Özet

Zoo akvaryumlar korumayı kurumsal bir taahhüdün merkezine yerleştirme eğilimindedir, ancak katkılar doğrulanabilir sonuçlar üzerinden değerlendirilmelidir. Deniz kaplumbağlarının rehabilitasyonu, uygun şekilde yönetilen kurtarma ve rehabilitasyonun hem bireysel refahı destekley hem de sağlık, hastalık, insan kaynaklı tehditler ve salıverme sonrası iyileşme konularında bilgi üretebilmesi nedeniyle kullanışlı bir bağlam sunar; ancak salıverme baş başına popülasyon düzeyinde bir fayda göstermez. Bireysel klinik bakım ve kurtarma sayıları temel ön saha taahhüdünü temsil etmekle birlikte, akvaryum tabanlı rehabilitasyon programları bu temelin üzerine şeffaf klinik kararlar, kanıta dayalı bakım, salıverme sonrası izleme, sağlık ve tehdit gözetimi, hakemli araştırma, bölgesel veri paylaşımı ve değerlendirilmiş eğitim yoluyla daha ileri gidebilir. Tayvan’dan yayımlanmış çalışmalar, rehabilitasyon kaynaklı bilgilerinin bu daha geniş koruma rolünü nasıl destekleyebileceğini göstermektedir. Bu görüş makalesi, akvaryum tabanlı kaplumbağ rehabilitasyonunun koruma katkısını değerlendirmek ve güçlendirmek için kanıta dayalı bir çerçeve önermektedir.

1. Giriş

Zoo ve aquarium’lar tarihsel olarak halkın rekreasyon ve eğitim ihtiyaçlarına hizmet etmiş olup, giderek artan sayıda kurum korumayı kurumsal bir taahhüt olarak açıkça tanımlamaktadır. Buna rağmen, yayılmış bilimsel literatür, koruma katkılarını yalnızca kurumsal öz-nitelemeler yerine doğrulanabilir sonuçlar üzerinden değerlendirme olanağı sunmaktadır. Kuzey Amerika’da yayılmış koruma amaçlı yerleştirme çalışmalarına yönelik bir değerlendirmede, zoo’larda üretilmiş hayvanların yalnızca 279 yerleştirilmiş türden 40’ının (14%) salınımına katkıda bulunduğu ve captive-bred popülasyonlardan sağlanan yerleştirilmiş türlerin %25’ini oluşturduğu bulunmuştur (Brichieri-Colombi ve ark., 2019).

Bu bulgu, zoolojik kurumların koruma rollerinden yoksun olduğu anlamına gelmemektedir. Brichieri-Colombi ve ark. (2019), araştırma, veteriner uzmanlığı, eğitim, finansman ve işbirliği yoluyla sağlanan katkılara işaret etmiş ve akran değerlendirmesinden geçirilen uzmanlık paylaşımının, zoolojik kurumların güvenilir koruma ortakları olarak tanınmasını güçlendirebileceğini savunmuştur. Bu bakış açısını tamamlayan, Global Re-introduction Perspectives’in beş baskısında raporlanan 243 koruma amaçlı yerleştirme projesine yönelik bir değerlendirmede, zoo veya aquarium katılımının projelerin %35’inde yer aldığı görülmüştür. Avrupa Zoo ve Aquarium Birliği (EAZA) üyesi kurumlardan gelen tamamlayıcı anket verileri, hayvan sağlanması ötesinde, finansman, personel, uzmanlık, ekipman, beslenme (husbandry), veteriner desteği ve proje koordinasyonu gibi katkılara yer vermektedir (Gilbert ve ark., 2017). Deniz canlıları için bu daha geniş çerçeve özellikle önem taşır: bir rehabilitasyon programının koruma değeri, yalnızca bireysel bir hayvanın denize geri döndürülmesinde değil, aynı zamanda gelecekteki tanı, tedavi, salınım değerlendirmesi ve yönetimi iyileştiren güvenilir bilgiler üretmesinde de yatabilir.

Dengiz kaplımbağı kurtarma, canlandırma, rehabilitasyon ve serbest bırakma (RRRR) kullanışlı bir vaka analizi sağlar. Bireysel refah ve şefkatli klinik bakım, veteriner tesislerinin vazgeçilmez etik yükümlülikleri olmaya devam ederken, rehabilitasyon hayvan refahını destekleyebilir, uygun bireyleri yarı doğaya döndürebilir, sağlık verileri üretebilir ve insan kaynaklı tehditleri belgeleyebilir. Yine de, yalnızca serbest bırakma, popülasyon toparlanmasının kanıtı değildir. Koruma amaçlı translokasyonlar, yalnızca lokasyonu değiştirilen bireyleri değil, popülasyon, tür veya ekosistem düzeyinde ölçülebilir fayda sağlamayı amaçlar (Caillouet ve ark., 2016). Yine de ilgili soru, akvaryumların doğası gereği koruma kurumları olup olmadığı değil, faaliyetlerinin koruma yönetimini yönlendirebilecek kanıt üretip üretmediğidir.

2 Kapasiteden sonuca

Profesyonel rehabilitasyon uygun tesis ve personel gerektirir. ABD Balıkçılık ve Vahşi Yaşam Hizmeti (USFWS) standartları, düzenlenen dengiz kaplımbağı rehabilitasyon tesislerinin operasyonel gereksinimlerini göstermektedir; bunlara su kalitesi izlemesi, uygun tanklar ve yaşam destek sistemleri, veteriner gözetimi, biygüvenlik, bireysel sağlık kayıtları ve fibropapillomatoz (FP) hastası kaplımbağılar için artırılmış koruma yer alır (U.S. Fish and Wildlife Service, 2019). Bu koşullar, uygun şekilde donatılmış akvaryumların, istisma yanıt ağları içinde değerli klinik ve lojistik düğümler olabileceğini düşündürür. Yüksek standartlı tesisler, veteriner özveri ve klinik kapasiteler kritik kurumsal girdiler olsa da, tam korama potansiyellerini, doğrulanabilir ekolojik ve yönetimsel sonuca bağlandığında gerçekleştirebilir.

Bir programın olası korama ilgisi, bir kanıt zinciri üzerinden ilerledikçe artabilir:

kapasite → klinik durum → serbest bırakma → serbest bırakma sonrası kanıt ve/veya yaralanma sonrası kanıt yarı doğada → yönetim ve eğitim

En azından tesisler ölümleri, ölümcül iğne (euthanasia), transfer, kalıcı esaret ve salınma sonrası hayatta kalmayı birbirinden ayırmalıdır. Yine de, daha güçlü koruma çıkarımları genellikle belgelenmiş salınma kriterleri, etiketleme, telemetri, yeniden gözlem ya da diğer salınma sonrası bilgiler ile sağlık ve tehdit verilerinin yönetimi yönlendirdiğine dair kanıtlar gerektirir. Bu yaklaşım, dikkati kurumsal kimlik ya da kurtarma toplamlarından izlenebilir çıktılara ve sonuçlara kaydırır.

3. Tayvan vaka çalışması

Kurtarma kaynaklı örnekler bölgesel hastalık gözetimini desteklemiştir. Li ve ark. (2017), Tayvan kıyı sularında bulunan üç yeşil deniz kaplumbağasından alınan FP tümör örneklerini inceledi; bunlar arasında rehabilite edilmek üzere Ulusal Deniz Biyolojisi ve Akvaryumu Müzesi’ne (NMMBA) transfer edilen iki canlı tesadüfi yakalanma vakası da vardı. Chelonid herpesvirus 5 (ChHV5) DNA’sı üç genetik loküste, viral RNA çoğu reaksiyonda saptandı ve histopatoloji epidermal intranükleer inklüzyonları ortaya koydu. Tayvan ChHV5 dizileri Hawaii, Puerto Rico ve São Tomé’den izole edilen suşlarla gruplandı. Çalışma zorunlu olarak küçüktür ve hastalık yaygınlığını ya da bulaşma yollarını tahmin edemez. Yine de bulgular, rehabilite kaynaklı örneklerin bölgesel patojen gözetimine katkı sağlayabileceğine işaret ediyor.

Li ve Chang (2020), NMMBA’ya yatırılan 28 zayıflamış ya da yaralı yeşil deniz kaplumbağasına ait kayıtları kullanarak FP ile ilişkili klinik ve klinikopatolojik farkları değerlendirdi. Bu bulgular, sistematik klinik kayıtların klinik değerlendirme ve vaka yönetimine yardımcı olabileceğine işaret ediyor; ancak küçük FP-pozitif grubu ve gruplar arasındaki belirgin beden boyutu farkı dikkatli yorum gerektiriyor.

En doğrudan biçimde Tsai ve ark. (2026), 2018 ile 2024 yılları arasında NMMBA’ya yatırılan 108 yatış yapan deniz kaplumbağını inceledi. Kaplumbağlardan 77’si (71,3%) salıma kadar hayatta kaldı; 31’i ise salıma kadar hayatta kalamadı, bunlar arasında veteriner değerlendirmesinin ardından kötü prognoz ve hayvan refahı endişeleri nedeniyle insanca öldürülen bir tekne çarpması olgusu da vardı. Tam vaka çok değişkenli modelinde, yüzme bozukluğu [düzeltilmiş odds oranı (aOR) = 9,96, %95 güvenilebilir aralık (CI) 3,21–30,85) ve spirorkiid enfeksiyonu (aOR = 3,33, %95 CI 1,09–10,18) rehabilitasyon sırasında ölüm riskinin yüksek olmasıyla bağımsız biçimde ilişkilendirildi. Bu bulgular nedensel biçimde yorumlanmamalıdır: çalışma geriye dönük, tek merkezli ve eksik dışkı taraması, seçim yanlılığı, artan karıştırıcı etkenler, bazı türler için küçük örneklem büyüklüğü ve her bir öngörücü için sınırlı sayıda ölüm olayıyla sınırlıydı. Yine de çalışma, şeffaf tabi bırakma raporlaması ve rehabilitasyon verilerinin, daha yüksek riskli klinik sunumların belirlenmesine nasıl yardımcı olabileceğini göstermektedir.

Bu ilke, insan kaynaklı tehditler ve salınım sonrası değerlendirme için de geçerlidir. Bir vaka raporu, bycatch ile yakalanan bir deniz kaplumbağasının rehabilitasyonu sırasında deniz atığı yemesini, ardından salınımını ve Güney Tayvan’da 81 gün süren uydu takibini belgelemiştir (Li ve ark., 2020). Tayvan’daki deniz kaplumbağı sahile vurma kayıtlarının bir analizi, sahile vurma miktarı ile ağır metal göstergeleri ve balıkçılık rahatsızlığı dahil seçili çevresel ve insan kaynaklı değişkenler arasında istatistiksel ilişkiler tespit etmiş; standartlaştırılmış sahile vurma kayıtlarının, çevresel ve balıkçılık vekil değişkenleriyle bütünleştirildiğinde bölgesel tehdit gözetimini, hipotez üretimi ve kamu iletişimini nasıl destekleyebileceğini göstermiştir (Chou ve ark., 2023). Liuqiu Adası’nda serbest yaşayan yaralı yeşil deniz kaplumbağalarının uzun süreli su altı foto- tanımlaması, yabanda doğal yaralanma sonrası iyileşmeyi belgelemiş ve insan kaynaklı yaralanma sonrası dayanıklılığın değerlendirilmesinde tekrarlanan yeniden görülme verilerinin değerini ortaya koymuştur (Fong ve ark., 2026). Bütün olarak bu çalışmalar, klinik kurtarma verilerinin potansiyel tehditlerin belirlenmesine ve salınım sonrası veya yaralanma sonrası değerlendirmeye katkıda thểbileceğini düşündürmektedir.

4 Uluslararası bağlam

Çeşitli bölgelerden yayımlanmış rehabilitasyon kohortları, deniz kaplumbağı kurtarma, klinik bakım, rehabilitasyon ve salınım işlemlerinin uluslararası düzeyde birçok kurum tarafından gerçekleştirildiğini göstermektedir. Örneğin, Florida’daki çok merkezli programlardan, Maldivler’deki vahşi yaşam rehabilitasyonundan, Gran Canaria’daki uzun süreli caretta caretta kohortundan ve ayrıca Tayvan’daki NMMBA’dan yayımlanmış veri mevcuttur (Baker ve ark., 2015; Himpson ve ark., 2023; Orós ve ark., 2016; Tsai ve ark., 2026). Bütün olarak bu raporlar, kurtarma, klinik bakım, rehabilitasyon ve salınım işlemlerinin birkaç bölgedeki kurumlar tarafından gerçekleştirildiğini göstermektedir. Yine de bu çalışmalar, tek bir salınım yüzdesinin program kalitesinin veya koruma değerinin evrensel bir ölçümü olarak yorumlanmaması gerektiğini de açıklamaktadır: kohortları tür bileşimi, konum, çalışma dönemi, kabul yolu, klinik şiddet, tehdit profili, transfer ve ölümcül uygulama ve sonuç tanımlaması bakımından farklılık göstermektedir.

Tayvan’daki hayatta kalma-bırakılma tahmini, dolayısıyla kurumsal kaliteni gösteren bir gösterge değil, belirli bir rehabilitasyon kohortundan gelen betimleyici bilgi olarak yorumlanmalıdır. Diğer bölgelerden yayımlanan kohortlar, heterojen bırakılma ile ilgili sonuçlar bildirmektedir (Table 1); ancak doğrudan sayısal karşılaştırmalar geçerli değildir, çünkü tür bileşimleri, kabul kriterleri, klinik şiddet, sonuç tanımları ve sonlandırma uygulamaları önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Bu yayımlanan kohortlar bir “en iyi” kurumu belirlemek yerine, şeffaf payda tanımları, sonlandırma durumlarının standartlaştırılmış raporlanması ve bölgeler arasında daha karşılaştırılabilir bırakılma sonrası kanıtları için ortak bir gerekliliği ortaya koymaktadır.

Uluslararası bırakılma sonrası kanıtlar, rehabilitasyonun hem potansiyelini hem de sınırlarını desteklemektedir. Amerika Birleşik Devletleri’nde 34 tesis 11.417 bırakılma bildirmiştir; yeniden gözlemler arasında yuvalayan gözlemlenen kaplumbağalar da yer almaktadır, ancak bırakılan bireylerin çoğunun kaderi bilinmemektedir (Innis ve ark., 2019). Amerika Birleşik Devletleri’nin kuzeydoğusundaki soğuk şok yaşantılarından rehabilitasyon geçiren 31 genç deniz kaplumbağı, yeşil kaplumbağı ve Kemp’s ridley kaplumbağı üzerinde uydu takibi yapıldığında, izlenenlerin çoğunun hareketinin yeniden göçmen ve dalış kalıplarını vahşi ortamdan yakalanan kendi türünden bireylerle karşılaştırılabilir şekilde sürdürdüğü bulunmuştur; ancak çalışma popülasyon düzeyinde bir fayda veya sonraki üreme katkısı kanıtlamamıştır (Robinson ve ark., 2020). Yine de bu bulgular, bırakılma sonrası izlemenin, bırakılma ile konservasyon çıkarımı arasında önemli bir köprü sağlayabileceğini düşündürmektedir.

Table 1

Yayınlanmış deniz kaplumbağı rehabilitasyon kortlarında bildirilen betimleyici salınımla ilişkili sonuçlar.

Bu tahminler farklı payda, tür bileşimi, başvuru yolları, klinik şiddet, çalışma dönemleri, sonuç tanımları ve son yerleştirme uygulamaları içerir. Kurum sıralamaları ya da program kalitesinin doğrudan ölçüleri olarak yorumlanmamalıdır.

5 Bölgesel bilgi ve eğitim

IUCN MTSG Doğu Asya raporu; dağılım, biyolojik veriler, tehditler, koruma faaliyetleri ve araştırma konularında bilgi derler (Ng ve Matsuzawa, 2020). Ng ve ark. (2024) rehabilitasyon kayıtlarını doğrudan değerlendirmemiş olsa da, popülasyon genetiği ve bağlantılılığa dair sentezi, kayıtlarda konum, yaşam evresi ve salınım sonrası veriler içerdiğinde rehabilitasyon kaynaklı bilgilerin yorumlanmasına yardımcı olabilecek bölgesel bir bağlam sunar. Buna göre, standart rehabilitasyon verileri; tür bileşimi, cıvanma konum ve zamanı, klinik bulgular, patoloji, parazitler, tümörler, insan kaynaklı yaralanmalar, son yerleştirme, salınım ve salınım sonrası hareketi belgeleyerek bölgesel koruma ihtiyaçlarına katkı sağlayabilir.

Rehabilitasyon aynı zamanda doğrudan bir eğitim ortamı da sunar. ABD Av ve Yaban Hayatı Hizmetleri (USFWS) yönergesi, bycatch (yan av), tekne çarpmaları, deniz atıkları ve yaşam alanı kaybı gibi tehditleri ele alan, esir kaplumbağalarla ilgili eğitim gerektiriyor. Ancak katılım, eğitim etkisiyle eşdeğer değil. İki saha tabanlı deniz kaplumbağı eğitim programına uygulanan ön-son anketinde her iki program da katılımcıların kaplumbağa bilgisini ve kaplumbağa yanlısı davranışlarda bulunma niyetini artırmış, ancak hiçbirinin kaplumbağa yanlısı tutumlar veya kaplumbağa dostu plaj davranışları üzerinde önemli bir etkisi olmamıştır (Mascovich ve ark., 2023). Yine de, mümkün olduğunda, akvaryum release (serbest bırakma) etkinlikleri ve rehabilitasyon merkezleri ziyaretleri, yalnızca katılım sayılarına dayanmak yerine kısa ve tekrarlanabilir sonuç ölçümlerini içerebilir.

6 Sonuç

Deniz sergileri, kıyı tesisleri ve koruma mesajları, akvaryumların deniz korumasına katılımı için önemli bir temel sağlayabilir. Bu temele dayanarak, şeffaf rehabilitasyon sonuçları, kanıta dayalı klinik bakım, serbest bırakma sonrası izleme, sağlık ve tehdit gözetimi, hakemli araştırmalar, bölgesel veri paylaşımı ve değerlendirilen eğitim, öznel ve doğrulanabilir koruma katkıları potansiyelini daha da güçlendirebilir.

Deniz kaplumbağaları hayatlarının çoğunu denizde geçirir; bu nedenle hastalık durumu, yaralanma nedenleri, kirletici maddelere maruz kalma ve insan kaynaklı baskılar, serbest yaşam popülasyonlarında sistematik olarak gözlemlemek zorundadır. Yaralı, hasta veya karaya vuran kaplumbağalar rehabilitasyona girdiğinde, birincil sorumluluk uygun tanı, tedavi, rehabilitasyon ve serbest bırakma değerlendirmesidir. Ancak hayvan refahı, klinik bakım ve zamanında serbest bırakma tehlikeye girmediğinde, bu vakalar klinik bulguları, patoloji, parazitoloji, mikrobiyoloji, yaralanma örüntülerini, tedavi yanıtlarını ve serbest bırakma sonrası izlemeyi kullanarak insan faaliyetlerinin kaplumbağalar ve deniz yaşam alanları üzerindeki olası olumsuz etkilerini belirlemek için önemli bir fırsat da sunar.

Tayvan örneği, bir akvaryum tabanlı rehabilitasyon programının, kurtarma vakaları ve klinik kayıtları nasıl hayatta kalma riski, hastalık ve patojen gözetimi, klinik patoloji, insan kaynaklı tehditler ve salınım sonrası sonuçlar gibi korumaya yönelik kanıtlara dönüştürebileceğini göstermektedir. Bu veriler uygun şekilde analiz edildiğinde, şeffaf bir biçimde raporlandığında ve hakem değerlendirmesi yoluyla yayımlandığında, hem bireysel tedavi ve rehabilitasyon kararlarını iyileştirebilir hem de insan faaliyetlerinin deniz kaplumbağlarının sağlığı, yaralanması, kıyıya vurması ve vahşi doğada iyileşmesi üzerindeki etkilerine dair anlayışı geliştirebilir. Bu çalışmalar baş başına popülasyon toparlanmasını kanıtlamasalar da, yine de akvaryum yatırımının yönetim kararlarına ilgili koruma katkılarına nasıl dönüştürülebileceğini değerlendirmek için sınanabilir bir temel sağlamaktadır.

Açıklamalar

Finansman

Yazar(lar), bu çalışma ve/veya yayımlaması için finansal destek alındığını beyan etti. Makale işleme ücreti Tayvan Deniz Biyolojisi ve Akvaryum Ulusal Müzesi tarafından karşılandı. Araştırma için belirli bir finansman alınmadı.

Çıkar çatışması

Yazar(lar), bu çalışmanın ticari veya olası bir çıkar çatışması olarak değerlendirilebilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişkinin olmadığı bir ortamda yürütüldüğünü beyan etti.

Üretken yapay zeka açıklaması

Yazar(lar), bu metnin oluşturulmasında üretken yapay zeka kullanıldığını beyan etti. Dil düzenlemesi ve dil bilgisi denetimi için Perplexity kullanıldı. Yazar tüm çıktıları inceledi ve düzenledi; çalışmanın bütünlüğü, doğruluğu ve özgünlüğü için tam sorumluluk üstlendi.

Bu makaledeki figürlerle birlikte sağlanan alternatif metin (alt text) Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuş olup, yazarların mümkün olduğunca gözden geçirmesini de içeren doğruluk sağlamak için makul çabalar sarf edilmiştir. Herhangi bir sorunu tespit ederseniz, lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncı notu

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini her zaman temsil etmez. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

• Baker L., Edwards W., Pike D. A. (2015).
  Deniz kaplumbağaları rehabilitasyon başarısı vücut boyutuyla artar ve türler arasında farklılık gösterir. Endanger. Species Res.29, 13–21. doi: 10.3354/esr00696

• Brichieri-Colombi T., Lloyd N. A., McPherson J. M., Moehrenschlager A. (2019).
  Kuzey Amerika koruma yerleştirmelerine zoo hayvanlarından gelen sınırlı katkılar. Conserv. Biol.33, 33–39. doi: 10.1111/cobi.13160

• Caillouet C. W. Jr., Putman N. F., Shaver D. J., Valverde R. A., Seney E. E., Lohmann K. J. ve ark. (2016).
  Kemp’in kaplumbağası (Lepidochelys kempii) popülasyon toparlanmasına kurtarma, canlandırma, rehabilitasyon ve salma yerleştirmelerinin katkılarının değerlendirilmesi için bir çağrı. Herpetological Conserv. Biol.11, 486–496.

• Chou W.-R., Wu P.-Y., Li T.-H. (2023).
  Taiwan’da deniz kaplumbağıları sahile oturması ile insan kaynaklı etkiler arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi. J. Mar. Sci. Eng.11, 1962. doi: 10.3390/jmse11101962

• Fong C.-L., Li T.-H., Hoh D. Z., Su H., Chen P.-Y., Tsai C.-C. ve ark. (2026).
  Çeşitli insan kaynaklı yaralanmalara yeşil kaplumbağaların (Chelonia mydas) uzun vadeli wild toparlanması ve dayanıklılığı. Endanger. Species Res.59, esr01472. doi: 10.3354/esr01472

• Gilbert, T., Gardner, R., Kraaijeveld, A. R., Riordan, P. (2017).
  Zoos ve aquariumların yeniden yerleştirmelere katkıları: Değişen koruma perspektifleri bağlamında tarihsyen yeniden yerleştirme çalışmalarının değerlendirilmesi. Int. Zoo Yearb.51, 15–31. doi: 10.1111/izy.12159

• Himpson, K., Dixon, S., Le Berre, T. (2023).
  Hint Okyanusu’nda 12 yıla ait verilerin gösterdiği deniz kaplumbağı hastalanma ve ölüm oranlarının değerlendirmesi: hayalet ağlarla dolanmanın yüksek yaygınlığı. PloS One18, e0289167. doi: 10.1371/journal.pone.0289167

• Innis, C. J., Finn, S., Kennedy, A., Burgess, E., Norton, T., Manire, C. A. et al. (2019).
  Amerika Birleşik Devletleri’nde kurtarma ve rehabilitasyon programlarından serbest bırakılan deniz kaplumbağlarının özeti ve yeniden gözlemler üzerine gözlemler. Chelonian Conserv. Biol.18, 3–9. doi: 10.2744/ccb-1335.1

• Li, T.-H., Chang, C.-C., Cheng, I.-J., Lin, S.-C. (2015).
  Deniz kaplumbağlarında hayatta kalımı öngörmek için kullanılabilecek özetlenmiş bir sağlık indeksi (SHI) geliştirilmesi. PloS One10, e0120796. doi: 10.1371/journal.pone.0120796

• Li, T.-H., Hsu, W.-L., Lan, Y.-C., Balazs, G. H., Work, T. M., Tseng, C.-T. et al. (2017).
  Asya’da fibropapillomatozisi olan tehlikedeki yeşil kaplumbağlarında (Chelonia mydas) Chelonid herpesvirus 5 (ChHV5)’nin tanımlanması. Bull. Mar. Sci.93, 1011–1022. doi: 10.5343/bms.2017.1018

• LiT. H., Cai Y., Wu P., Ng C. K., Balazs G. H. (2020).
  Endangered yeşil deniz kaplumbağından (Chelonia mydas) öğrenilecek dersler: Deniz atıkları yeme, rehabilitasyon ve uydu takibi. Indian J. Anim. Res. doi: 10.18805/ijar.B-1246

• LiT. H., Chang C. C. (2020).
  Fibropapillomatosis’un genç yeşil deniz kaplumbağlarının (Chelonia mydas) klinik özellikleri, kan gazları, plazma biyokimyası ve hematolojik profilleri üzerindeki etkisi. Bull. Mar. Sci.96, 723–734. doi: 10.5343/bms.2019.0120

• Mascovich K. A., Larson L. R., Andrews K. M. (2023).
  Turistlerle kaplumbağa konuşmak: Jekyll Island, GA, USA’da farklı deniz kaplumbağı eğitim programlarının göreli koruma etkilerinin değerlendirilmesi. J. Interpretation Res.28, 95–120. doi: 10.1177/10925872231157608

• Ng C. K. Y., Ishihara T., Hamabata T., Nishizawa H., Liu M., Song J.-H. ve ark. (2024).
  Doğu Asya Bölgesi’nde deniz kaplumbağlarının popülasyon genetiği ve bağlantılılığına genel bakış ve koruma sonuçları. Front. Mar. Sci.11, 1325849. doi: 10.3389/fmars.2024.1325849

• Ng C. K. Y., Matsuzawa Y. (Eds.) (2020). Doğu Asya Bölgesi’nde Deniz Kaplumbağları: MTSG Yıllık Bölgesel Rapor 2020 (
  Ross, CA: IUCN-SSC Marine Turtle Specialist Group).

• Orós J, Montesdeoca N, Camacho M, Arencibia A, Calabuig P. (2016).
  Yükseltiye çıkarma ve ölüm nedenleri ile Gran Canaria Adında bir vahşi yaşam rehabilitasyon merkezine yatırılan Caretta caretta (Caretta caretta) deniz kaplumbağalarının nihai durumu (1998–2014): Uzun süreli geriye dönük çalışma. PloS One11, e0149398. vdoi: 10.1371/journal.pone.0149398

• Robinson N J, Deguzman K, Bonacci-Sullivan L, DiGiovanni R A Jr, Pinou T. (2020).
  Rehabilitasyon geçirilen deniz kaplumbağaları tipik göç davranışlarını sürdürme eğiliminde: ABD’nin kuzeydoğusunda genç Caretta caretta, yeşil ve Kemp’s ridley kaplumbağalarının uydu takibi. Endanger. Species Res.43, 133–143. doi: 10.3354/esr01065

• Tsai M.-A, Chen I.-C, Ye P.-Q, Wu P.-Y, Li T.-H. (2026).
  Tayvan’da rehabilitasyon geçirilen yükseltiye çıkarmış deniz kaplumbağalarında fluke (spirorchiid) enfeksiyonu ve yüzebilirlik bozukluğunun ölümle ilişkileri. J. Mar. Sci. Eng.14, 1215. doi: 10.3390/jmse14131215

• U.S. Fish and Wildlife Service (2019). Tutulan Deniz Kaplumbağlarının Bakımı ve Bakımı İçin Standart Şartlar (Washington, DC:
  U.S. Fish and Wildlife Service).

Özet

Anhtar Kelimeler

akvaryum koruma, koruma tıbbı, deniz kaplumbağı sağlığı, salıverme sonrası izleme, deniz kaplumbağı rehabilitasyonu, vahşi yaşam kurtarma

Başvuru

Li T-H (2026) Deniz kaplumbağı rehabilitasyonundan doğrulanabilir korama sonuçlarına: Akvaryumlar için kanıta dayalı çerçeve. Front. Mar. Sci. 13:2008814. doi: 10.3389/fmars.2026.2008814

Cep Tarihi

24 Eylül 2026

Güncellenmiş

24 Eylül 2026

Kabul Edilmiş

20 Ekim 2026

09 Kasım 2026

13 – 2026

Yaisel Juan Borrell Pichs, Oviedo Üniversitesi, İspanya

Susana Acle Olivo, Bioparc Acuario de Gijón, İspanya

© 2026 Li.

Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında erişime açık olarak dağıtılan bir makaledir. Kabul edilen akademik uygulamalar doğrultusunda, orijinal yazar(lar)ın ve telif hakkı sahib(ler)inin atıf yapılması ve bu dergideki orijinal yayının belirtilmesi şartıyla, diğer platformlarda kullanım, dağıtım veya çoğaltma mümkündür. Bu koşullara uymayan herhangi bir kullanım, dağıtım veya çoğaltmaya izin verilmez.

*İletişim: Tsung-Hsien Li, lith@nmmba.gov.tw

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve mutlaka bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya inceleyenlerin görüşlerini yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.