Deniz Restorasyonunun Mitolojik Anlatılar Üzerinden İncelenmesi: Mitko-Ekolojik İzomorfizm Çalışması

Orijinal Araştırma Makalesi

Front. Ecol. Evol., 09 Kasım 2026

Sec. Doğal Tarih İçgörüleri

Cilt 14 – 2026 | https://doi.org/10.3389/fevo.2026.1916912

• JK

  J. K. Abinaya

• MS

  M. Subbulakshmi *

• Vellore Teknoloji Enstitüsü, Sosyal Bilimler ve Diller Fakültesi, Chennai, Tamil Nadu, Hindistan

Makale ölçümleri

Özet

Doğa, kutsal anlatılar aracılığıyla insan hayatının bir parçası olarak kavranır ve bu sayede çevresel kaynakların sürdürülmesi sağlanır. Doğa, iklim değişikliği gibi çevresel bozulmalarla karşılaştığında, bu dengesizliklere uyum sağlar ve dengeli bir durumu korumak için kendini yeniden yapılandırır. Bu makale, deniz ekolojisinin öz-düzenleme ve dönüşümünü mitolojik anlatılar aracılığıyla incelemek için ‘izomorfizm’ fikrini kullanır. Eugene Odum’un ‘Homeostazi’ fikri ile Sterling ve Eyer’in ‘Allostatic’ kavramlarına dayanan makale, deniz sisteminin öz-düzenleme ve dönüşüm sürecini ortaya koyar. Deniz ekosistemi, ‘homeostazi’yi yansıtan küçük dalgalanmaları gösterse de, dengeyi sürdürmek için doğal olarak iç öz-düzenlemelere uğrar. Ancak mercan ağarması, okyanus sıcaklığındaki artış gibi çevresel boulmalar ekolojik dayanıklılığı aştığında, ekosistem kendini yeniden yapılandırır ve çökmeden işlevine devam ederek ‘allostatic’ durumu yansıtır. ‘Homeostatic’ ve ‘Allostatic’ öz-düzenleyici işlevler, Yunan ve Hint mitolojik geleklerinde anlatısal benzerlikler bulur. Mitolojik deniz anlatıları sık sık sembolik düzeni bozan, ilahi otoriteyi yeniden düzenleyen ve sistemi yeniden yapılandıran karakterler sunar; bu da sistematik düzenin geri kazanımını ve dönüşümünü yansıtır. Mitolojik deniz anlatıları ile deniz ekosistemi geri kazanımı, tek bir ekolojik sistem içinde çatışan güçleri ortaya koyarak ikili zıtlıklar sergiler. Makale, hem ekolojik hem de mitolojik sistemlerin arıtma ve kirlenme, yaratma ve yok etme gibi zıtlık öğeleri aracılığıyla birbirine bağlandığını savunmak için Levi-Sauss’un ikili zıtlıklar teorisini kullanır. Bu araştırma, dengenin sürekli olarak bozulduğu, sarsıldığı ve yeniden yapılandırıldığı ortak bir varlık olarak deniz alanını inceler. Deniz dengeninin geri kazanımı, Birleşmiş Milletler tarafından Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamında temel hedeflerden biri olarak benimsenmiştir. Makale, aynı zamanda deniz kaynaklarının korunması ve sürdürülmesini vurgulayarak Sürdürülebilir Kalkınma Amacı 14 – ‘Su Altında Yaşam’ konusuna da odaklanır.

1 Giriş

Doğa, mitolojik sözlü anlatılar aracılığıyla insanlarla güçlü bir bağ kurar. Doğal olgular, halk tarafından mitolojik hikayelerin çeşitli anlatıları aracılığıyla anlaşılır ve benimsenir. Çevre, doğal değişimler, insan eylemleri, tanrısal efsaneler, birikmiş artıklar vb. ile ilişkilendirilir. Çevresel bozulmalara yol açan tüm unsurlar arasında önem ya da merkezî odak paylaştırılır. Öte yandan, mitik unsurlar yalnızca uyaranlar olarak değil, aynı zamanda insanın ekosisteme dair farkındalığını ve anlayışını yansıtacak biçimde ekolojik hayal gücünü geliştirmeye yönelik bir girişim olarak da kullanılır. Mitoloji, doğal dünyanın kolektif hafıza, inanç ve sembolik anlayışına kodlanan kültürel bilginin bir temsilidir (Campbell ve Moyers, 1991). Buna karşılık, ekoloji doğanın yapısını, işlevini ve dinamiğine dair bilimsel bir açıklama sunar. Mitoloji ve çevre, ilk aşamaların düzenlendiği ve sonraki aşamların değişim ve dönüşümlere uygun biçimde güncellendiği paralel boyutlar olarak işler. Çevre, artık birikimleriyle dengeyi korumak amacıyla düzenleyici önlemlere tabi tutulur; tıpkı mitolojik hikayelerin de zamanla dönüşüp değişmesi gibi. Düzenleyici mekanizma, ‘homeostazi’ (öz-düzenleme) süreciyle yürütülür ve bunu ‘allostazi’ (değişime uyumlanarak düzenleme) izler; böylece yeni bir homeostatik düzen ortaya çıkar.

Gerçekte, bazı bozulmalar ve rahatsızlıklar bir ortamda kitlesel değişimlere yol açarak ölü bölge oluşumuna neden olur. Normal bir deniz sisteminde doğal döngüler oksijen seviyelerini dengeler. Hint Okyanusu Körfezi gibi bazı bölgelerde yaşayan türler, uzun süreli uyarlama mekanizmaları (stres sınırı içindeki dayanıklılık) sayesinde düşük oksijen seviyelerine doğal olarak uyum sağlar ve dengeli koşullarda (fonksiyonel homeostazi) hayatta kalır. Ölü bölgeler, azanca zengin gübrelerden kaynaklanan tarım atık suları ve fosil yakıt yakımının denizlerde eutrofikasyona yol açarak kitlesel alg patlamalarına (allostazi) tetiklemesi sonucunda ortaya çıkar. Bu algler, aşırı oksijen tüketimi yaratan bakterileri serbest bırakır ve bu da deniz canlılarında ciddi azalma yaparak ölü bölgelerin artmasına neden olur.

“Aşırı besin açısından zengin sularda fitoplankton, mikro ve makro algler abartılı boyutlara kadar büyür; bu ‘alg patlamaları’ su altı bitkilerini azaltır, mercan resiflerine zarar verir ve balık, kabuklu deniz canlıları, deniz memelileri ve deniz kuşlarının popülasyonlarını azaltır. En kötü senaryolarda, kitlesel alg patlamaları suda oksijen kaybından dolayı hipoksik veya ölü bölgeler oluşturarak ekosistemi temelde mahveder.” (Hance, 2010)

Doğa, çevresel değişimlere uyum sağlamaya çalışır ancak aşırı bozulmalar, düzensiz allostatik davranışlara yol açan kitlesel hasarlara neden olur.

Çalışma, deniz ortamlarında ve deniz anlatılarında düzenlenen dönüşüm ve yenilenmelerin yapısal örüntülerindeki ‘benzerliği’ sembolik olarak analiz etmek için ‘İzomorfizm’ kavramını kullanır. ‘İzomorfizm’, Yunanca ‘eşit’ anlamına gelen ‘isos’ ve ‘form’ veya ‘yapı’ anlamına gelen ‘morphe’ terimlerinden gelir (Isaac, 2019). Birçok ekolojik çalışma, çevresel bozulmayı ve ekolojik dönüşümleri inceler. Mitoloji üzerine mevcut çalışmalar, üst doğal unsurlar ve kahraman yolculukları üzerine inşa edilen kutsal coğrafi alanları ve anlatıları inceler. Mevcut araştırmalar, ekolojinin yapı ve işlevlerini bunların mitolojik karşılıklarıyla bütünleştirmede disiplinler arası bir yaklaşım eksikliği taşır.

Yorumlayıcı, disiplinlerarası bir yaklaşım kullanılarak, hem mitolojik deniz anlatılarında hem de deniz ekosisteminde homeostatik ve allostatik düzenleyici mekanizmalar arasında yapısal izomorfizm belirlenmiştir. Düzenleyici mekanizmalar, okyanusun rahatsızlıkları tolans etme, toparlanma ve dengeyi koruma kapasitesini ortaya koymak için Holling’in ‘ekolojik dayanıklılık’ kavramını kullanır. Çalışma ayrıca, ekolojik ve mitolojik sistemlerin çelişkilerle kodlandığını vurgulamak için Levi-Strauss’un ‘İkili Zıtlık’ kavramını kullanır. Ekolojik sistem, hem rahatsızlıklar hem de düzeltici önlemler üzerinden işler; bu da aynı zamanda okyanusun dengeli bir dengeyi korurkenki yıkıcı ve üretici kapasitesine değinir. Mitolojik anlatılar, tanrılar-canavarlar, yaratım-yok etme, doğum-ölüm gibi hikayelerden oluşur. Ekolojik ve mitolojik sistemler, dengeli bir duruma ulaşmak için birbirini çışkıştıran zıtlıklar üzerinden işler.

Holling’in ‘Ekolojik Dayanıklılık’ ve Levi-Strauss’un ‘İkili Zıtlık’ kavramlarına dayanan makale, ekoloji ile mitoloji arasındaki benzer yapısal karşılıklığı sunmak için ‘Mitolojik-Ekolojik İzomorfizm’ kavramını kullanır. ‘İzomorfizm’, aynı ortam altında işleyen benzer veya paralel yapıyı ifade eder. “İzomorfizm, bir popülasyondaki bir birimin, aynı çevre koşullarıyla karşılaşan diğer birimlere benremesini zorlayan kısıtlayıcı bir süreçtir” (DiMaggio ve Powell, 1983, s. 149). DiMaggio ve Powell’ın ‘izomorfizm’ kavramı, örgütsel yakınsamayı açıklar. Bu çalışma, ‘izomorfizm’i kuramsal bağlamların ötesine taşıyarak deniz mitolojik anlatıları ile ekolojik dönüşümler arasındaki yapısal karşılıklığa doğru genişler. Mitoloji ve Çevre, değişimlere uyum sağlamak ve yeni bir yapı oluşturmak için öz-düzenleyici mekanizmalara sahiptir. Hint ve Yunan mitolojik hikayeleri, iki büyük kültürel geleneği temsil ettikleri için deniz ekosisteminin öz-düzenleyici mekanizmasının analizinde göz önüne alınır. Mısır, Mezopotamya, Keltik ve diğer mitolojiler daha çok kahraman maceraları, sel, nehir ve deniz yaratıkları anlatılarına odaklanırken, okyanusun dinamikleri onların merkezinde yer almaz. Bu çalışma, ekolojik ve mitolojik sistemlerde mevcut olan homeostatik ve allostatik mekanizmaların benzer işlevsel örüntüsünü inceler. Okyanusun mitolojik faktörleri tanrılar, canavarlar ve doğal olaylar imgeleriyle sunulurken, okyanusun ekolojik faktörleri tuzluluk, sıcaklık ve derinlik gibi fiziksel faktörlerle tanımlanır.

Denge ekosisteminde, doğrudan veya dolaylı insan eylemleri nedeniyle oluşan bozulma, insan-doğa ilişkisini olumsuz etkiler. Doğal ögeler üzerine kurulan anlatılar, farkındalığı artırmak ve doğayı ile kaynaklarını korumayı amaçlar. Bu araştırma makalesi, sonuç olarak ‘Mitoloji’yi, okyanus ortamı ile toplum arasında deniz anlatıları aracılığıyla köprü kurmak, deniz ekosistemini anlamak ve okyanus kaynaklarının sürdürülebilirliğini korumak için bir araç olarak kullanır. Eşitsizlik, yoksulluk, okyanuslar ve denizlerin sürdürülebilirliği gibi küresel zorluklara yanıt vermek amacıyla, Birleşmiş Milletler (BM) üyeleri Eylül 2015’te 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı’nı benimsedi. Sürdürülebilir Kalkınma Amacı 14 ‘Suda Yaşam’, nedenlerin belirlenmesi ve düzeltici önlemlerin uygulanması yoluyla okyanus ortamında sürdürülebilirliğe ulaşmayı hedefler (Yu, 2023, s. 3). Mitolojik deniz anlatıları, deniz ortamının düzenleyici önlemleri ve restorasyon süreçleri hakkında daha iyi bir anlayış oluşturmak için kullanılır.

2 Edebiyat taraması

Çeşitli açılardan çevre ile mitoloji arasındaki bağlantı üzerine çok sayıda araştırma yapılmıştır; bu araştırmalar direnç kapasitesi, mitolojinin ve çevrenin paralel evrimi, çevresel bozulma, aşırı sömürünün etkileri ve diğer kavramlar analiz edilmiştir. Çeşitli mitolojik hikayeler aracılığıyla doğal olgular, insan ile çevrenin uyumlu bir arada yaşaması için korunmuştur. Bu hikayeler, eski mitolojilerdeki bütüncül düşüncenin varlığını kanıtlar. Sistematik tarama, mitler aracılığıyla deniz alanlarıyla bağlantılı insan korkularının, manevi inançların, ekolojik farkındalığın ve hayatta kalma pratiklerinin yansımalarını inceler. Aynı zamanda mit ve efsanelerin, tanrılar, deniz kızı figürleri, canavarlar ve kutsal sular gibi mitik figürler üzerinden kültürler arasında deniz alanlarına dair kültürel anlayışı nasıl şekillendirdiğini de araştırır (Olivia et al., 2024).

Zhang (2024), Çin halk efsaneleri aracılığıyla doğa ile erken medeniyetler arasındaki iç içe geçişliliği keşfederek doğal dünya ile antik mitoloji arasındaki bütüncül ilişkiyi incelemiştir. Gunderson (2000), ekosistemlerin doğrusal olmayan bozulmalara uyumunu, ekolojik sistemlerin uyumlu dayanıklılığını inceler ve ekosistemin bir durumdan duruma değişimlere uyum içindeki istikrarını ortaya koyar. Kandari ve ark. (2014), yerel ve dini mitlerin desteğiyle topluluklar tarafından korunan orman parçaları aracılığıyla Hindistan’ın kutsal ormanlarının ekolojik ve kültürel önemini keşfeder. Araştırma, özellikle Hindistan’ın kuzey kısmındaki kutsal ormanlar konusunda ayrıntılı bir olgu incelemesi sunar. Bisschop ve ark. (2017), insan eylemlerinin denize verdiği zararın, kıyı noktasındaki tatlı su alanlarını işgal ederek ekosistemde köklü bir değişim yoluyla geri kazanıldığını belirtir. Kıyı noktası sınırlarını genişleterek kıyı yaşam alanları çevresinde buna uygun değişiklikler yapar. Junquera ve Moreno (2018)’nın çalışması, mitoloji ile ekokritizm arasındaki disiplinler arası bağı, mitlerin ve doğa yazılarının paralel gelişimini keşfederek inceler. Makale, mitlerin çağdaş edebiyat tarafından çevresel yıkımın incelenmesinde yorumlanması ve mitlerce şekillendirilen insanın doğaya bakışı üzerinden insanın doğaya tutumunu inceler. Macaraig ve Fenton (2021), Güney Çin Denizi’ndeki anlaşmazlıkların zengin doğal kaynaklar üzerinden rekabet etmesinin ve yapay adalar inşa etmenin deniz ortamında ciddi bozulmaya yol açtığını belirtir. Beggiora (2021), toplumun çevreye karşı sorumlu olması gerektiğini ve ekolojik çöküşün ötesine geçerek güncel çevre krizini kavraması gerektiğini vurgular,

“Bu bilginin bütünü, Hint zamanının özyinelemeli bakış açısına oturtulur: yuga’lar değiştikçe sosyal hayatın yeni yapıları ortaya çıkar ve toplumu ile çevresini daha bütüncül ve sürdürülebilir bir biçimde yeniden biçimlendirir. Bu, Hint klasik metinlerinde yansıyan çevreye yönelik kişisel empatiyi korumaya dair tümümüzün sorumluluğundan asla vazgeçmeden mümkün olacaktır.” (Beggiora, 2021, s. 199)

Kalita (2025) tarafından Arunachal’daki ekolojik çöküşü edebiyat ve film üzerinden inceleyen akademik araştırma, yerel mitoloji ile çevresel korumanın kesişimine bakmaktadır. Araştırma, modernite ve sanayinin gelişimi hakkında konuşmakta ve ekosistemi korumak için atalardan gelen bilgelik ile türler arasındaki uygu beklemektedir. Bobaru (2025), hafıza, kültürel süreklilik, travma ve ekoloji ile ilgili anlatılardaki karşılıklı bağımlılık gibi kadınların okyanus deneyimleri üzerine edebi bir çalışma yapmaktadır. Çalışma, erkek egemen temalardan ekolojik yenilenmeye, mitik dönüşüme, bedenli bilgiye ve kuşaklar arası sürekliliğe, kadın merkezli deneyimler aracılığıyla bir kaymağı öne çıkaran edebi eserlerle ilgilenmektedir.

Denizlerin çevresel bozulması, doğanın düzenleyici süreci, okyanusun sömürülmesi ve bunun sonucunda oluşan ekolojik değişimler üzerine güncel çalışmalar mevcuttur; bunlar nihayetinde dengenin korunması için ortamın kendi kendine düzenlenmesini ve uyum sağladığı değişimleri öne çıkarmaktadır. Öte yandan, mitolojik anlatılar mevcut doğal kaynaklar, doğal olgular, değişen ortam vb. üzerine gelişmektedir. Deniz anlatıları üzerine mevcut çalışmalar; farklı kültürlerde derinlemesine değişen tanrılar, tanrıçalar, kozmik savaşlar, denizkızı canavarları ve kozmik okyanusun lanetlerine odaklanmaktadır. Çevre ve mitolojik anlatılar üzerine çalışmalar bulunmaktadır; ancak ortamın yeniden örgütlenme yapısı ile mitolojik anlatılardaki yeniden yapılandırmanın paralel karşılaştırılması konusunda bir çalışma açığı bulunmaktadır. Bu çalışma, Yunan ve Hint mitolojilerinde deniz anlatılarının mitolojik yeniden yapılandırması ile özellikle okyanus üzerinden benzer düzenleyici kalıpları yaşayan ortamın yeniden örgütlenmesini paralel bir yapı olarak analiz etmektedir.

3 Kuramsal çerçeve

Okyanus sisteminin düzenleyici işlevleri, ekolojik istikrarın homeostaziden (negatif geri bildirim) bozulmaların (pozitif geri bildirim) üzerinden allostatik duruma (uyum sağladığı geri bildirim) hareketini öne çıkaran Bertalanffy’nin ‘Genel Sistemler Kuramı’ üzerinden işlektedir (Bertalanffy, 1968). Eugene Odum’un ‘Ekosistem Dengesi ve Denge’ kavramından uyarladığı, ‘self-regülasyon’ anlamına gelen ‘Homeostaz’ fikri, içsel istikrar üzerinden dinamik dengeyi koruyan biyolojik bir koşuldur (Odum, 1963). C. S. Holling’in ekosistemin ‘Dayanıklılık’ fikri, ekosistemin bozulmaları emme ve yapıyı yeniden örgütleme yeteneğine işaret etmektedir (Holling, 1973). Dayanıklılık zayıfladıkça sistem, temel yapıyı ayarlamadan yeniden yapılandırılarak ‘Allostatik’ duruma ulaşır. ‘Allostatik’, Sterling ve Eyer (1988) tarafından getirilen bir kuramdır.

Makale, efsaneler ve ekolojinin paralel yeniden örgütlenme yapılarını öz-düzenleyici mekanizmaların yardımıyla analiz eder. Kavram, ekolojik bozulmaları inceler ve insan kaynaklı ekolojik zararların yeniden ortaya çıkışını vurgulayan mitik ve deniz anlatılarını temsil eder. Doğa, doğal mekanizmaların istikrarını korumada her öğeyle bağlantılı bütüncül bir ekosistemdir. Bu makale aynı zamanda ekosistemin bir “bütün” olarak uyum, denge, istikrar ve varlığını koruma ve koruma süreci olan Jan Smuts’un “Ekolojik Bütüncülük” teorisini de kullanır (Smuts, 1926). Çalışma, çevrenin öz-düzenleyici mekanizmasını ve var olan mitik anlatıların birbirine karşıtlıklar aracılığıyla yapılandırılmasını açıklamak için Lévi-Strauss’un “İkili Karşıtlık” (Efsane) kavramını da kullanır (Lévi-Strauss, 1963). Ekolojik sistem, bir sistem içinde uyum ve bozulmayı ifade eden karşıt faktörler aracılığıyla işlerken, mitik anlatılar aynı hikayeler içinde tanrılar-canavarlar, üretici-yıkıcı güçler vb. sunar.

4 Yöntem

Çalışma, deniz mitolojik anlatıları ile deniz ekolojisi arasındaki göreli yapısal karşılıklığı belirlemek için nitel, disiplinler arası araştırma tasarımını kullanır. Araştırma, mitik anlatılar ile ekolojik düzenleyici mekanizmalar arasındaki kavramsal ilişkileri incelemek için nitel ilişkisel analizi kullanır. Çalışma, deniz dönüşümünün mitik temsillerinde ve mevcut deniz ekolojik değişimlerinde var benzer örüntüleri yorumlamak için benzerlik odaklı izomorfik bir yaklaşım kullanır. Makale, denizin gecikmiş “homeostazi” ve uyumlu “allostazi” gibi düzenleyici mekanizmalarını öne çıkararak Mito-Ekolojik İzomorfik kavramını sunar. Bu mekanizmalar hem deniz mitolojik anlatılarında hem de deniz ekosistemlerinde, doğal ekosistemin ve mitik hikayelerdeki izomorfik benzerliklerinin bir temsili olarak gerçekleşir. Bu çalışma, deniz sistemindeki istikrarsızlıkla ilgili güncel deniz çevre sorunlarını ve bunların mitolojideki anlatısal benzerliklerini vurgular.

5 Tartışma

5.1 Mitoloji ve doğanın bir arada varlığı

Çeşitli çağlarda, geleneksel öyküler ve mitolojik hikayeler, çevreyi korumak ve doğal olguları anlamak amacıyla insan toplulukları içinde ortaya çıkmıştır. Kıyılarda, nehir kenarlarında ve ormanlarda insan yerleşimleriyle ilgili mitolojik hikayeler, yalnızca hayal gücüyle örülen anlatılar değil, aynı zamanda ekolojik gerçeğin sembolik bir yansımasıdır.

“Aynı zamanda bu tür hikayeler, bu özel yaşam biçimlerinin başkaları için ne kadar önemli olduğunu da ortaya koyabilir; çünkü ortadan kalktıkça, ‘doğa’ ile ‘kültür’ arasındaki basit bölünmeyi aşan ilişkilerin bütün bir kümesini çözülür” (Van Dooren, 2022, s. 95)

Çevre biliminin ortaya çıkışından önce, insanın ekosisteme dair anlayışı kutsal anlatılar içinde kodlanmıştır. Kutsal anlatılar, çevredeki çeşitli ögelerin işlevlerini anlamak amacıyla oluşturulmuştur. “Bugünün dünyasında yaşayan insanlar, geçmişin insanlarını dünyanın, denizin ve gökyüzünün en büyüleyici efsanelerini yaratmaya sevk eden doğadaki hayrete anlayabilir ve bunun değerini takdir edebilir” (Andrews, 2000, s. XIII). Çevrenin çeşitli ögeleri arasında, güneş, ay, hava, yağmur gibi doğal ortamı domine eden belirli ögelere saygı gösterilmiştir. “Vedik tanrılar yerin üzerinde yaşardı. Yer üzerinde duran Agni, ateş vardı. Yer ile gök arasında uzanan Vayu, vardı. Gökyüzünü yöneten ve yıldırımıyla muson bulutlarına saldıarak yağmuru getiren Indra vardı. Ardından güneş olan Surya, ay olan Chandra ve yedi başka gök cismi ya da Grahas geldi” (Pattanaik, 2006, s. 15). Halk öyküleri ve efsanelerin yaratılması, doğanın kutsal ve tanrısal sayıldığı Hint, Çin, Yunan ve diğer mitolojiler gibi dünya mitolojilerinin bir parçasıdır.

Mitoljik anlatılar ve halk efsaneleri, ekosistemin korunması ve muhafazası için zemin hazırlayan ekolojik bilginin deposudur. Ekosistem, beş doğal element – Toprak (Prithvi), Ateş (Agni), Su (Jal), Air (Wayo) ve Uzay (Akash) – arasındaki dengeyle sürdürülür. Bu elementler arasında su ve havanın kalitesi bozulma durumundadır. Su kütlelerinin en büyük yansımı olan deniz alanı, hayatın temel kaynaklarından biri olmasına rağmen insan faaliyetleriyle yoğun biçimde sömürülmekte ve bozulmaktadır. Deniz ekosistemindeki dengesizlik, ‘Poseidon’ gibi tanrıların (denizlerin Yunan tanrısı) öfkesinin fırtına ve sel yaratması üzerinden temsil edilir. “Deniz, Yunan manzarasında her yerde” der Beaulieu (2016) ve bu durum kıyı bölgelerindeki insan hayatıyla derinden bağlantılıdır. “Deniz, Yunanlıların dini hayatında da büyük bir yere sahipti. Deniz suu çeşitli arınma türlerinde kullanılıyor, birçok rituel kıyıda yapılıyor ve bazı bayramlar tanrılara sunakları denize atmayı gerektiriyordu. Denizcilik de sayısız rituel için bir fırsat sunuyordu. Bu şekilde deniz, antik hayatın birçok yönüne nüfuz ediyordu” (Beaulieu, 2016). Deniz ekosistemi, ‘ritüeller ve inançlar’ üzerinden ‘mitolojiyle’ ve ‘doğal kaynaklar ve afetler’ üzerinden ‘ekolojiyle’ yakın biçimde kesişerek doğal olguların yapısını mitjik anlatılara dönüştürmektedir.

Dirençli bir varlık olarak betimlenen Deniz, rahatsızlıkları hisseder ve doğal ekosistemdeki dengeyi korumak için düzeltici mekanizmaları devreye sokar; aşırı düzeylerde bu felaketlere yol açar. Su sistemlerinin rahatsızlıklara karşı aldığı öz-dengeleyici önlemler, atalar tarafından sel, tsunami, siklon gibi gizemli olguları temsil ettiği biçiminde mitolojik algılar aracılığıyla yorumlanmıştır. Levi-Strauss’a göre (1995), “Bilimin büyüklüğü ve üstünlüğü yalnızca bilimin pratik ve entelektüel başarısında değil; giderek daha çok tanık olduğumuz, bilimin artık yalnızca kendi geçerliliğini değil, aynı zamanda belirli ölçüde mitolojik düşünce içinde geçerli olanı açıklamaya başlamasında yatmaktadır.” Deniz bilimi; sıcaklık, tuzluluk düzeyi ve gel-git hareketlerinin düzenlemelerini inceler. Benzer biçimde, kozmik denizin düzeni de deniz mitolojik anlatılar aracılığıyla yorumlanır. Bu nedenle bilim, doğal olgulara ampirik açıklama getirir ve mitolojik anlatılarda sembolik biçimde yansıtılır. Hint mitolojisindeki ‘Samudra Manthan’ (Mohan, 2012, s. 235) ve Yunan mitolojisindeki ‘Aphrodite’in Doğuşu’ gibi efsaneler, denizin düzenleyici sürecini öne çıkarmak için uygun örnekler sunar. Deniz, yaratıp dönüştürebilen bir varlıktır. Dengesini yenilemek için rahatsızlıklar ve öz-dengelemeler yaşar. ‘Samudra Mandan’ efsanesi, çalkalama ve göksel nektar ‘Amrita’ın çıkarılması sonucunda oluşan rahatsızlıkların ardından kozmik denizin sistematik işleyişinin yenilenmesini simgeler. Kaynağının olmamasına rağmen Deniz, kaybı dengeler ve işlevini yeniler. Benzer biçimde, ‘Aphrodite’in’ deniz köpüğünden doğuşu, Denizi hayatın ve bereketin beşiği olarak simgeler. Aphrodite, “Zeus ve Dione’ın kızıdır”

İlyada

‘de geçer; ancak sonraki şiirlerde deniz köpüğünden doğduğu ve adının “köpükten doğan” anlamına geldiği şeklinde açıklanır.

Aphros

İlyada’daki gibi “köpük” anlamına gelir. Bu denizden doğuş, Cythera yakınlarında gerçekleşmiş ve oradan Kıbrıs’a getirilmiştir.” (Hamilton, 2024, s. 28). Aphrodite’in doğuşu, “deniz ortamında biyolojik evrimin dünyada yaşamın kökenini anlamada kritik bir rol oynadığı” iddiasına yanıt verir (Abdelghany, 2016). Deniz ortamı, canlıları yaratma ve kaynakları üretme konusunda başlıca verimli yapı olarak kabul edilir. Beaulieu (2016), “Yunanlıların okyanusu hem verimli hem de verimsiz, yönü olmayan bir yol ve yine de ölümsüz yaşama yol açabilen ölümcül bir güç olarak nitelediğini” öne sürer.

Denizin geliştirdiği değişimler ve yeni örüntüler mitlerle yeniden anlatılır. Bolluğu nedeniyle deniz, verimliliğin simgesi olarak görülür. İşlevsel değişimler geçirdikten sonra deniz, anının simgesi olarak görülür. Okyanusa komşu manzaralar fırtınalar, tsunami, toprak erozyonu vb. deneyimledikten sonra yeniden yapılandırıldığında, okyanusla ilgili mitler de yeniden düzenlenir. Okyanusta ve komşu manzaralarda meydana gelen dönüşümler, yeni anlatısal değişimlere uyum sağlayarak deniz hikayelerini yeniden yapılandırır.

Deniz alanları, insanlık ve çevre, “Dünya” ya da “Gaia” adını verdiği dev organik bedenin bir parçasıdır. Smuts, “evrenin nihai prensibi”nin holizminin “bütüncüllerin evrimindeki operatif faktör” olduğunu belirtir (Jörgenfelt ve Partington, 2019, s. 2). Smuts’a göre (1926), evren, öğeleri bireysel mekanizmalar olarak değil, bir bütün olarak birbirine bağlı şekilde organize olmuş bir yapıdır. Deniz ortamı, doğal öğeler ve insan yaşamı, ekolojik sistemi oluşturmak için kesişir ve bu sistem efsaneler ve mitolojik hikayeler biçiminde kodlanır. Levi-Strauss’a göre (1995), doğa gerçeklik ve mitler aracılığıyla gözlemlenir; gerçek dünyanın görüntüsüyle inşa edilir. Benzer veya zıt soyut fikirler kategorize edilir ve yeni fikirler gerçek dünyadan inşa edilir. Lévi-Strauss, bunu, “her şeyi açıklayamadıysanız, hiçbir şeyi açıklaymamışsınızdır” varsayımıyla işleyen “vahşi zihnin totaliter hırsı” olarak tanımlar (Santucci ve ark., 2020, s. 4) ve bu da nihayetinde toplum, doğa ve insan davranışı üzerinde mutlak kontrol anlamına gelir. İnsanlar doğa üzerinde kontrol kazanmaya çalışmadıkça, doğa ve insanlık uyumlu bir dünyada yaşar.

Çevre ve Mitoloji, kendi sistemlerinde dengeyi yeniden yapılandıran öz-düzenleyici yapılar izler. Hamilton (1995) şu şekilde belirtir: “doğru ya da yanlış, Gaia üstün bir ‘doğa dengesi’ evriminin talebini sunar.” Çevre dengesi bozulduğunda, mitolojik hikayeler yeniden yapılandırılır. Bertalanffy (1968), Doğal sistemin “canlı organizmanın açık bir sistem olması, kendisini koruması ya da durağan bir duruma yaklaşması gerçeğine dayandığını” belirtir. Doğal sistemin durağan durumu, özellikle okyanusu etkileyen insan faaliyetleri tarafından sıklıkla bozulur. Bertalanffy’nin Genel Sistemler Kuramı, sistemin herhangi bir bileşeninin yaşadığı bozulmaların sistemdeki diğer birbirine bağlı bileşenleri etkilediğini vurgular. Ekolojik açıdan, iklim koşullarındaki değişimler sıcaklık düzeyini değiştirerek deniz ekosistemini etkiler. Bu bozulmalar, ya bozulmaları bertaraf eden ya da mevcut ekolojik zararları şiddetlendiren düzenleyici mekanizmaları tetikler. Güncel durumda, deniz ekosistemleri iklim değişikliği, asidifikasyon ve diğer tehditler nedeniyle ciddi ekolojik baskı altında ve düzenleyici faaliyetlere ihtiyaç duymaktadır. Bu ekolojik baskının ortaya çıkması, deniz restorasyonunu odaklanılması gereken önemli bir konuya dönüştürmektedir.

Tedbir ve düzeltici mekanizmalar okyanusta gelgit hareketleri üzerinden temsil edilir. Okyanus sistemi, düzenleyici mekanizmaların bir parçası olarak biyoçeşitliliği, tuzluluk seviyelerini, sıcaklığı vb. düzenler ve içsel ayarlamalar yoluyla dengeyi koruma kapasitesini gösterir. Okyanus sistemleri, ortaya çıkan her türlü müdahale sırasında sistemlerinin içinde dinamik düzenlemeler ve içsel ayarlamalar geçirir; bunlar efsaneler ve mitlerle yorumlanır. Mitolojiler, okyanus müdahaleleri ve ardından gelen sonuçlar hakkında çeşitli efsanevi hikayeler sunar. Bu müdahalelerden biri, Hint Mitolojisi’nde sunulan “Samudra Manthan” (Okyanus Kırmağı) efsanesiyle ilişkilendirilebilir; bu efsane kozmik okyanusu üretken ve dinamik bir güç olarak sunar. “Samudra Manthan” efsanesinde, kozmik okyanus metaforik olarak hem göksel nektarı (Amrita) hem de zehri (Halahala) içeren bir kazan olarak düşünülür ve okyanusun üretken ile yıkıcı potansiyelini simgeler. Kozmik okyanus müdahale edildiğinde, Tanrı Shiva ve Tanrı Vishnu’nun müdahalesi, kozmik düzeni geri kazanan düzenleyici güç olarak işlev görür. Zehir ve nektarın ortaya çıkması, deniz sistemlerinin hem tehlikeli hem de iyileştirici olduğunu yansıtır.

Bu bağlamda Antik Yunan Mitolojisi de okyanusu düzenleyici ve üretici bir güç olarak sunar; bu gücün dalgalanmaları ve sakinliği ‘Poseidon’a (denizlerin Yunan tanrısı) bırakılır: “POSEIDON (Neptün), Denizin (Akdeniz’in) ve Dostu Deniz’in (Euxine, günümüzde Karadeniz’in) Efendisi ve Hükümdarı’dır. Yer altı nehirleri de ona aittir” (Hamilton, 2024). ‘Aphrodite’in’ okyanustan doğuşuna dair anlatı üretici gücü öne çıkarırken, ilahi düzeni bozmak için fırtınaların ortaya çıkışı da denizin yıkıcı aşamasını simgeler. Bu noktada mitolojik hikayeler, denizel sistemlerin öngörülemez güçlerini kozmik unsurlar üzerinden temsil eder. Hem Mitoloji Hem de Ekoloji ‘okyanusu’ yaşayan bir sistem olarak kabul eder. Ekosistem geri bildirim döngüleri ve sistematik düzenlemelerle işlerken, mitoloji sürdürülebilirliği korumak için kozmik döngüler ve ilahi düzenlemelerle işler. Mitolojik ve ekolojik sistemlerin izomorfik yapısı, denizel sistemlerin içindeki döngüler ve düzenlemeler üzerinden temsil edilir.

Bu çalışma ayrıca Firavun’un Kızıldeniz’i ikiye bölme efsanesini ve Kızıldeniz’e su girişini engelleyen bir bariyerin bilimsel kanıtlarını ortaya koymaktadır. Kızıldeniz’e su akışının dış bir bariyer tarafından engellenmesine dair benzer yapının incelenmesi, Kızıldeniz’i geçerek kölelikten özgürlüğe kavuşan insanların kaçış temalı hikayesini öne çıkarmaktadır. Okyanusu ikiye bölme ve insanları yeni kıyıların önüne getirme biçiminde Tanrı’nın planının yorumlanması, tarihsel olarak ‘Kızıldeniz’in ayrışması ve yeniden canlanması’ ile karşılaştırılmaktadır (Omi, 2024; The Times of India, 2025). The Times of India‘de King Abdullah Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (2025) tarafından kaleme alınan makale, Kızıldeniz’in kaybolması ve yeniden canlanması konusunu öne çıkaran bir olgu niteliği taşımaktadır. Makalede, Kızıldeniz’in 30 milyon yıl önce tektonik yarılmalar ve kuzeyden Akdeniz’den gelen suların dolmasıyla oluştuğu, ancak 15 ve 6 milyon yıl önce deniz canlılarının kitlesel olarak yok olduğu belirtilmektedir. Güneyden Hint Okyanusu’na bağlantıyı engelleyen bir volkanik sırt bulunuyordu (NASA World Wind, 2005; Figure 1). Bu kitlesiz yok oluş, deniz sularının dolaşımının zayıflamasına ve dayanıklılık sınırını aşan tuzluluk artışına bağlı buharlaşmanın bir sonucudur. Bu yok oluş sonucunda Kızıldeniz kuruyup çorlak bir tuz çölüne dönüşmüştür. 6,2 milyon yıl önce meydana gelen felaket bir sel, güneydeki bariyeri kırarak Hint Okyanusu ile Kızıldeniz arasındaki bağlantıyı yeniden kurmuştur. Kızıldeniz yeniden canlanmış ve deniz canlıları bu canlanmanın ardından yeniden yapılandırılmıştır. Volkanik sırtın ve yalıtımın öncesinde Kızıldeniz’in deniz koşulları, balıklar ve mercanlar gibi zengin bir deniz canlısını barındırmaktaydı. Volkanik sırt, tuzluluk düzeyini büyük ölçüde etkileyerek pek çok deniz canlısının kaybolmasına yol açmıştır. Daha sonra sel, Kızıldeniz’i Hint Okyanusu ile birleştirince mercanlar ve balıklar, Kızıldeniz’in zorlu ortamına uyum sağlayarak yeniden çoğalmıştır. Makalede sunulan bu olgusal veriler, Hint Okyanusu’nun sularının dolmasından önce ve sonra meydana gelen çevresel değişimin iyi uyarlanmış bir örneğini oluşturmaktadır.

Figure 1

Okyanus, biyolojik ve sembolik bir düzenleyici sistem işlevi görür. Okyanus, yaratma-yok etme ve döngü-olay gibi zıt kuvvetler aracılığıyla dengeyi artırır. Okyanusun dengesi, ikili karşıtlık aracılığıyla sağlanır. İkili karşıtlık, kaos ile dengenin eşzamanlı varlığından doğar; çünkü iç dengenin olmaması ekolojik sisteme yıkım getirir. Okyanusun iç dengesini koruma süreci, gel-git hareketleriyle yansıtılır. Git zamanları, kıyı şeritlerinin ve diğer yaşam kaynaklarının beslenmesini sağlarken; dolun zamanları deniz kıyılarında toprak aşındırmasına yol açar ve fırtınalar ile siklonlar gibi yıkıcı kuvvetler, okyanusun yıkıcı doğası olarak değerlendirilir. Okyanus, anne (git zamanları) ve yıkıcı (dolun zamanları) imgelerini sunar ve böylece besleyici yetenekle güçlü doğayı tek bir sistem içinde bir araya getirir. Okyanusun dayanıklılığı ve öngörülemezliği anlaşılmaya çalışılırken, farklı kültürel topluluklarda çeşitli mitolojik hikayeler oluşturulmuştur.

5.2 Ekolojide ve mitolojide düzenleyici sistem

Doğa, doğal mekanizmaların dengesini korurken çevrenin her öğesiyle bağlantılı, bütüncül bir ekolojik sistemdir. Bu mekanizmalar, insan faaliyetleri tarafından dolaylı veya doğrudan bozulur. Çevredeki bir öğede ortaya çıkan bozulmalar, ekolojik sistemin tüm işlevlerini bir ya da başka bir şekilde etkiler. Çevrenin milyonlarca öğesi, doğal ekolojik sistemin dengesini korumak için bir bütün olarak çalışır (Smuts, 1926).

“Gaia hipotezinin savunucuları, Gaia hipotezinin yalnızca iklim ve yaşamın birlikte evriminden daha fazlasını, aynı zamanda Dünya sisteminin ilgin sistem düzeyi davranışlar sergileyebileceği fikrinden de fazlasını ifade ettiğini tutarlı biçimde savunageldiler. Biyosfer ile fiziksel çevre arasındaki etkileşim, olası olarak ya olumsuz (dengeliyici) geri besleme ya da olumlu (dengeyi bozucu) geri besleme üretebilir ve bu geri beslemenin sonuçları, belirli bir organizma grubu için olası olarak ya yararlı ya da zararlı olabilir.” (Kirchner, 2002)

Düzenli çalışma mekanizmaları bozulur ve deniz kendi kendini düzenlemeye başlar. Şiddetli bozulmalar yaşandığında, okyanus kendini yeniler ve değişim odaklı bir yapı ya da işlevi benimser. Bu bozulma, dönüşüm ve yenilenme mekanizması hem ekolojik hem de mitolojik sistemlerde benzerdir. Çalışma, mecazi bir karşılaştırmadan çok yapısal karşılıklı uyuma dayanmaktadır.

James Lovelock tarafından öne sürülen Gaia kuramına göre, Dünya sisteminin geri besleme mekanizmaları, deniz sisteminin olumlu geri beslemesi (bozulma) ve olumsuz bes beslemesi (homeostaz) ile orantılıdır. Olumlu geri besleme döngüsü, deniz sisteminde ardışık bozulmalar yaratarak dengesizlik oluştururken, olumsuz döngü bozulmaları düzelterek dengenin korunmasını sağlar. Deniz, su sisteminin iç dengesini ve istikrarını korurken yapıların düzenlenmesini, bozulmasını ve dönüşümünü (değişime uyum yoluyla) ortaya koymak için ‘Homeostaz’ (olumsuz bes besleme) ve ‘Allostez’ (uyum sağlayıcı) mekanizmalarını yaşar. Akış diyagramı (Şekil 2), homeostazdan allosteze ekolojik geçiş ile buna karşılık gelen süreç mitolojik anlatısı arasındaki yapısal karşılıklı uyuşmayı göstermektedir.

Şekil 2

Deniz sisteminin istikrarı, petrol sızıntıları, aşırı avlanma ve okyanus kaynaklarının aşırı sömürüsü gibi insan kaynaklı dış etkenlerle bozulur. Deniz kaynaklarının, enerjinin ve alanın kullanımı, insan yaşamı ile doğa ve okyanus arasındaki ilişkiyi kurar. Deniz kaynaklarının aşırı kullanımı okyanusun sömürülmesine yol açar. Okyanus, dışsal bozulmaların yarattığı dengesizlikleri stabilize eden öz-düzenleyici mekanizma olan ‘Homeostasis’e (İç denge) uğrar.

5.2.1 Homeostasis (İç denge)

Homeostasis, ekolojik, sosyal, biyolojik gibi karmaşık sistemlerin iç dengesini korumak için değişimlere uyum sağlamanın temel kapasitesidir. ‘Mitolojik-Ekolojik İzomorfizm’, deniz ekolojik sisteminde ve mitolojik deniz anlatılarında korunan iç dengeyi ‘Homeostasis’ üzerinden inceler. Biyolojik terimlerle homeostasis, canlı bir organizmanın dışsal değişimlere rağmen iç koşulları dengede tutan öz-düzenleyici süreci ifade eder. Homeostasisteki temel mekanizma, iç ortamın herhangi bir değişime uyum sağlamadan dengede kalmayı sürdürdüğü negatif geri bildirim döngüsünü içerir.

Dışsal değişimler ve bozulmalar olsa da okyanusun iç dengenini koruma sürecine “Homeostasis” (İç denge) denir. Ekolojide homeostasis, deniz sistemindeki sıcaklık artışı, oksijen seviyesi, tuzluluk seviyesi gibi unsurları dengeleyerek ekolojik dengenin kavramını yansıtır. Avcı ve av hayvanları, mercan kayalıkları ve yosunlar birlikte çalışarak iç bozulmaları dengeler ve sistemin dengenini iyileştirir. Okyanusun bu iç dengeleme süreci, Hint ve Yunan mitolojilerinde sembolik olarak sunulur. Hint mitolojisinde “Samudra Manthan” (Okyanusun Çırpalanması) efsanesi, kozmik okyanusun düzenini geri kazanma çabasındaki Devas ve Asurlar (karşıt güçler) eylemlerini anlatır. Cennet nektarını çıkarmak için iki gücün eylemi kozmik düzeni bozar; ancak Tanrı Shiva ve Tanrı Vishnu’nun müdahalesi bozulmaları dengeler ve düzeni geri getirir. Benzer şekilde, Yunan mitolojisinde okyanusun sakin ve kaotik doğusu “Poseidon” karakteri üzerinden temsil edilir. Poseidon (Burkert, 1985), devasa gücü ve patlayıcı mizajıyla bilinir ve deniz sistemindeki güvenli geçişi ve tehlikeleri simgeler. Deniz sistemi her zaman dinamik ve öngörülemezdir. Hem deniz sistemi hem de mitik okyanus, kaynaklarını sürdürebilmek için kaotik ve patlayıcı mizajlarıyla bilinir. Doğanın ve mitolojinin karşıt yapıları, sistemlerinin dengenini korumaya aynı anda katkıda bulunur. Deniz ve mitolojik sistemler, bozulma ve geri kazanımın benzer döngüleri aracılığıyla dengeyi sürdürür.

‘Homeostazi’, ekolojide özellikle deniz yaşam alanlarında geri bildirim mekanizmaları aracılığıyla işler. Yırtıcı-av döngüleri, iklim düzenlemesi, tuzluluk düzeyi ve sıcaklık korunması geri bildirim mekanizmaları aracılığıyla düzenlenir. Yırtıcı-av döngüsünde, aşırı avlanma nedeniyle deniz canlıları için av kayıpları, geri bildirim döngüsünü (bozulma) işaret eder. Oysa negatif geri bildirim döngüsü, bozulmayı korur ve su ortamının istikrarsızlığını dengeler. Benzer şekilde, Hint mitolojisi de ‘homeostazi’yi iyi ve kötü güçler (devas ve asurlar) arasındaki çatışma aracılığıyla sunar. Çışışma, pozitif geri bildirim mekanizmasının uyarlanmasını temsil ederken, çatışma sonrası çözüm negatif geri bildirimini temsil eder. Burada mitoloji ve çevre, sistemlerinde dengeyi müzakere etmek için benzer öz-düzenleyici kalıpları izler. Ekoloji, doğal düzenleyici sistemleri bilim aracılığıyla betimlerken, mitoloji onları semboller aracılığıyla kodlar. Belirli koşullarda okyanus tam öz-düzenlemeyi başaramaz ve birkaç değişikliğe uyumlanmaya zorlanır, bu da ‘allostazi’ sonucunu doğurur.

5.2.2 Allostazi

Allostazi, sürekli uyumlanmalar ve değişimler geçirerek iç dengeyi koruma sürecidir. ‘Mitoekolojik İzomorfi’, deniz ekolojik sistemindeki ve mitolojik deniz anlatılarındaki değişimlere uyumlanarak korunan iç dengeyi ‘Allostazi’ kullanarak inceler. Allostazi, homeostaziye alternatif bir süreç olarak önerilir; burada sistem, çevresel talepleri karşılamak için değişimlere uyumlanır. Nörobiyoloji ve stres fizyolojisi alanından doğan allostazi, iç parametreleri değiştirerek dengeyi korur. ‘Homeostazi’ okyanusun öz-düzenleyici mekanizmasına odaklanırken, tekrarlayan uyumlanma okyanus yapılarını yeniden düzenler ve ‘allostazi’ adlı yeni bir durum yaratır.

“Allostazi, bir zorluğa yanıtı hayal eder ve genellikle değişen ihtiyaçları öngörmede kafa (merkezi) kontrolünü veya katılımı ve nihayetinde homeostatik durumu geri kazandırmayı içerir” (Davies, 2016, s. 3). Okyanusta süregelen birikmiş stres veya bozulmalar, ayarlanabilir değişimler üretir ve bu da yapısal dönüşüme yol açar. Petrol sızıntıları, aşırı avlanma, iklim değişimi ve yükselen sıcaklıklar gibi tekrarlayan zorlayıcılar nedeniyle denizin düzenleyici mekanizması aşırı yüklenir. Bozulmalara tekrarlayan maruz kalma, uyum kapasitesini pasif olarak değiştirir ve yeni ayarlamalara ulaşır. Gunderson’a (2000) göre, “ekosistemlerdeki insan kaynaklı durum değişimlerinin çoğu, altta yatan kararlılık alanlarını etkileyen temel değişkenlerin değişmesinden kaynaklanır. Bu kararlılık alanlarını biçimlendiren temel değişkenler nispeten yavaş oranlarda değişir”. Kısaıyla, sistemin bozulmayı emme veya buna dayanma kapasitesi zayılarak. Sistemin direnç kapasitesi ‘Dayanıklılık’ olarak adlandırılır.

‘Ekosistemin dayanıklılığı’, ekosistemin rahatsızlıkları emip temel yapısını değiştirmeden yeniden düzenleme yeteneğini ifade eder. Rahatsızlıklar uzun süre kalıcı ya da tekrarladığında, ekosistem değişen koşullara uyum sağlamak için işlevselliğini ayarlamaya meyillidir. Rahatsızlığa dayanma kapasitesi zayıflar ve deniz sistemleri kalıcı çevresel değişimlere uyum sağlar. Bu noktada, ekolojik sistemlerin yinelenen çevresel değişimlere uyum sağladığı uyumlayıcı önlemleri betimlemek için ‘allostazi’ kavramı kullanılır. Denizin dayanıklı kapasitesi, Hindu mitolojisinde ‘Samudra Manthan’ efsanesinde denize verilen rahatsızlıklar aracılığıyla sunulur. Kosmik okyanus, Mandara Dağı ile karıştırılır. Bir çırpma eksen olarak çalışır ve ‘Vasuki’, yılan da bir ip olarak kullanılır. Karıştırma sürecinde, Lord Vishnu ‘Kurma’ (kaplumbağa) biçiminde bir kılık bürünüp dağın batmasını önlemek için Mandara Dağı’nı tutar. “Vishnu, tanrılara göksel nektarı (iksir) elde etmek için yılan ‘Vasuki’yi bir çırmaç, Mandara Dağı’nı bir karıştırıcı kullanarak süt denizini karıştırmalarını tavsiye etti; bu nektar güçlerini geri getirecekti. Böylece hem tanrılar hem de demonler okyanusu karıştırdı ve nektar okyanustan çıktı” (Chandrasekharam, 2007, 30). Bu süreç sırasında Vasuki, çektiği acıya dayanamayıp ölümcül zehir ‘Halahala’yı kosmik okyanusa fışkırtır. Dünyayı tehlikeden korumak için Lord Shiva müdahil olup zehiri emer. Sürekli karıştırmanın bir parçası olarak, kosmik okyanustan değerli hazineler ve göksel nektar ortaya çıkar. Burada Vasuki’nin dayanıklılığı zayıflar ve zehiriyle kosmik denize ek bir rahatsızlık ekler. Samudra Manthan efsanesi, Asurlular’ın elinde ezilen Deva’ların göksel gücünün korunmasını vurgulayan mitik bir allostazi olarak görülür. Mitolojide mitik allostazi, kosmik okyanusun sakin ve dengeli dönemi anlamına gelir. Okyanusun iç zenginliği çıkarılır ve deniz sisteminin kosmik düzeni geri getirilir. Bu aynı zamanda, deniz

canlıların az kaynaklı bir ortamda hayatta kalmaya uyum sağlaması.

C. S. Holling’in (1973) ‘Ekolojik Dayanıklılık’ fikri, dayanıklılığın bir ekosistemin homeostatik durumdan allostatik duruma geçişi sırasında organize yapısını değiştirmeden tolere edebileceği bozucu etki miktarı olduğunu söyler. Direnç seviyesinin ötesinde süregelen okyanus sıcaklığı artışı mercan ağarmasına yol açar ve yeni deniz baskın kalıplarının ortaya çıkmasına neden olur. Benzer şekilde, siklonlara ve yıkıcı gelgit güçlerine tekrarlayan maruz kalış kıyı şeritlerini yeniden şekillendirir. Ekoloji ve mitoloji, ekolojik sistemlerin düzenlenmesinden sonra evrimsel değişiklikleri içineerek allostasis’i betimler. Mitoloji, Olympian’lar tarafından devrilen Titanların senaryosunu sunar. Bunun ardından Zeus aracılığıyla yeni bir yönetim kurulur ve bu yönetimle Poseidon denizin kontrolünü ele geçirir. Titanlardan Olympian’lara yönetim değişimi mitik bir yeniden yapılanmayı betimler. Bu, çevresel baskıdan sonra ekolojik yeniden düzenlenmeyi yansıtır.

Ekolojik sistemler ve mitik anlatılar, düzenleme ve dönüşüm yoluyla izomorfik bir yeniden yapılanma hareketi sunar. Hint Mitolojisi, homeostatik durumdan allostatik duruma geçişi vurgulamak için dört çağ – Satya Yuga, Treta Yuga, Dvapara Yuga ve Kali Yuga – içerir. Beggiora (2021), “Her iki durumda da Yunan ve Hint kavrayışlarında insanlığın, kendine özgü öz-gerçekleşme yeteneğiyle birlikte türü bir tür ilerleyici manevi çöküşle yüzleştiği görülür” der. Simpson (1983), efsanelerin ve üstnatural anlatıların tuhaf doğal olgular gibi dışsal bozuculardan; korku, inanç, varsayım ve takıntı gibi içsal bozuculardan doğduğunu savunur. Denizin (gelgit dalgalanmaları) ve insanların (dharma’ya karşı eylem) içsal ve dışsal bozucuları bir süre süreyle sürer. ‘Dayanıklılık’ aşındığında, bir çağdan diğerine geçiş, uyumlanmış allostatik durumu yansıtır.

North America’nın Pasifik kıyısındaki deniz sisteminin allostatik mekanizması, Victoria Üniversitesi (2025) tarafından incelenmiştir. 2014’ten 2016’ya kadar uzanan, sıcaklığın 2’den 6 dereceye yükseldiği en uzun sıcak dalgası kaydedilmiştir. “Deniz sıcak dalgası, Kuzey Amerika’nın batı kıyısında binlerce kilometre boyunca benzeri görülmemiş ekolojik bozulmaya yol açtı,” diyor deniz biyoloğu Samuel Starko. Sıcak dalgalar, deniz yosunlarını, deniz otlarını, planktonları, balinaları ve denizin diğer birçok canlısını ağır şekilde zarar görerek ekosistem çöküşüne neden olmuştur (Baum ve Starko, 2025; Şekil 3).

Şekil 3

Bir makale, muhtemelen The Guardian, Florida’nın mercan resifi ekosistemi üzerine odaklanmaktadır; burada ‘boynuzlu mercan’ ve ‘geyik boynuzu mercanı’ ekosistemi sürdürmede bir omurga işlevi görür ve ‘işlevsel olarak soyu tükenmiş’ hale gelmiştir. Aşırı sıcak dalgası, hayatta kalmak için güvendikleri algleri dışarı atan devasa mercan ağarmasına yol açmıştır (Ulusal Okyanus ve Atmosfer Yönetimi, 2022; Şekil 4A), deniz sisteminin homeostatik durumunu bozmuştur. Denizdeki balık popülasyonlarının büyük bir kısmı, küresel ısınmaya soğuk sulara doğru yer değiştirerek tepki vermektedir; bu sular kuzey ve güney kutuplarına daha yakındır (Glasgow Üniversitesi, 2023; Şekil 4B). Yükselen okyanus sıcaklığı ve uzun süreli çevresel stres, çevreyi yeni bir allostatik duruma uyum sağlamaya zorlamaktadır (Milman, 2025).

Yukarıda bahsedilen bozulmalar (Şekil 4A, B) deniz ortamının denge düzeyinde, çoğunlukla doğrudan ve dolaylı bozucular tarafından tetiklenmektedir. Bu durum, sistemin içinde dengeyi korumak için belirli değişikliklere uyum sağlanmasına yol açar. Sıcak dalga ve küresel ısınma, deniz canlılarının düzenli işleyişini bozan dışsal bozucuların etkenleridir.

Şekil 4

5.3 Ekolojik ve mitolojik bozulmalar

Ekolojik ve mitolojik sistemler, tekrarlanan bozulmaların ardından doğal sistemin sıralamasında değişimler yaşar. Pickett ve White (1986), bozulmayı “ekosistemi, topluluğu veya popülasyon yapısını bozan; kaynakların, alt tabakanın erişilebilirliğinin ya da fiziksel ortamın değişimine yol açan, zamansal açıdan nispeten ayrık bir olay” olarak tanımlar. Bu bozulmalar, mevcut ekosisteme zarar vererek yeni bir denge durumuna yol açar. Deniz sisteminde bozulmalar, tsunami, siklon, sıcaklık artışı, petrol sızıntıları veya mercan ağarması gibi denizin istikrarını ve düzenleyici mekanizmasını etkileyen doğal olayları ifade eder.

Gerçek çevre koşullarında, Avustralya’nın güneyindeki kıyı bölgeleri, azot tepkimelliğine bağlı kitlesel biçimde yayılan toksik alg patlamalarıyla bilinir. Toksik alg (Karenia mikimotoi alg) (Murray, 2025; Şekil 5A), okyanus sıcaklığının sıradan daha sıcak olması nedeniyle yengeçlerin, derin suda yaşayan köpekbalıklarının, karideslerin ölümüne yol açmıştır (Great Southern Reef Foundation, 2025; Şekil 5B). Oksijen seviyesinin düşmesi, okyanusta sayısız denizanasının patlama biçiminde çoğalmasına neden olmuştur. Alg patlamaları tarafından oluşturulan bozulmalar, ölüm bölgelerinin oluşumuna yol açabilir (Greenfield, 2025). Çevresel bozulmaların ortaya çıkaran etkileri dünyaya anlatmak için mitolojik hikayeler kurgulanır. Toksik alglerin ani patlaması, çeşitli türlerin işlevselliğini etkiler. Yılan Vasuki’nin ölümcül zehiri kozmik okyanusa ani biçimde püskürtmesi, etkilenen türlerle benzerlik gösteren devas ve asuralara verilen zararın izomorfik bir mitolojik görüntüsünü sunar.

Şekil 5

Hindu ve Greek mitolojileri bu bozulmaları anlatılar ve ilahi hikayeler üzerinden betimler. Hindu mitolojisinde “denizin çalkalanması” efsanesi, ilahi gücün zayıflamasına bağlı olarak ortaya çıkan kozmik dengesizliğin bir sonucu olarak öne çıkar. Kozmik deniz, sucul yaşama alanının istikrara kavuşturulması için müdahale gerektiren bir türbülans alanına dönüşür. Denizin çalkalanması öncelikle “nektar”dan önce “zehir”i sunar; bu da sembolik olarak, restorasyon için bir iç düzensizliğin gerekli olduğunu örnekler. Benzer bozulmalar ve restorasyonlar, Greek mitolojisinde Poseidon’a dair hikayeler üzerinden de gözlemlenir. Deniz ortamındaki bozulmalar, her sistemin içindeki zıtlıklı etkenler aracılığıyla hem mitolojide hem de ekolojide gözlemlenir.

5.3.1 Mitolojide ve ekolojide ikili zıtlık

Zıt kuvvetler, mitolojik hikayelere kodlanmış yaşam kaynaklarındaki doğal kodlardır. Okyanus, yaratma-yok etme ve düzen-kaos gibi zıt kuvvetler aracılığıyla dengeyi sağlayarak istikrarı artırır ve dengenin ikili karşıtlık yoluyla elde edildiğine dair iddiayı destekler. Levi-Strauss’un ikili karşıtlık kuramına göre, insan kültürü ve anlatıları iyi ve kötü gibi zıt çiftler aracılığıyla inşa edilir. Ekolojik ve mitolojik anlatılarda anlam; kaos-düzen, yaşam-ölüm, saflık-kirlilik ve yaratma-yok etme gibi zıt çiftlerin bir arada var olmasıyla ortaya çıkar. Ekolojik açıdan bakıldığında düzen, saflık ve istikrar homeostatik bir durum işlevi görürken, kaos, kirlilik ve çökme bozulmalara karşılık gelir. Denizlerle ilgili mitolojik hikayeler, hem bir anne hem de bir yıkıcı imajını yansıtarak çelişkilerin bir arada var olmasına olanak tanır. Kozmik okyanus efsanesinde, zıt ikili yapılar nektar-zehir, ilahi-şeytani kuvvetler ve ölümlü-ölümsüz çiftleri aracılığıyla yansıtılır. Benzer şekilde, deniz alanlarına dair Yunan anlatılarında sakin denizler uyum, fırtınalarsa ilahi öfke olarak simgeler. Strauss’un ikili karşıtlık kavramı, ekolojik ve mitolojik deniz sistemlerindeki zıtlıklı ilişkisel yapıları belirler ve inceler. Ikili karşıtlıklar; çatışma, geçiş, uyum ve yenilenmenin nasıl temsil edildiğini anlamayı kolaylaştırır. Bu karşıtlık yapıları, ekolojik ve mitolojik sistemlerdeki dönüşümlerin çelişkiler ve yapılandırmalar tarafından yönlendirildiğini vurgular. Bu karşıtlıklar izole kategoriler olarak değil, birbirleriyle ilişki kurarak anlam kazanan çiftler olarak düşünülür. Zıt etkenler özdeş olarak sunulmak yerine, ekolojik ve mitolojik sistemlerde çalışma, sistemler içinde istikrarın elde edilmesinde gerilim ile dönüşüm arasındaki yapısal uyumunu öne çıkarır. Hem deniz mitolojik anlatıları hem de deniz ekosistemi; düzen ve kaos, yaratma ve yok etme, saflık ve kirlilik gibi zıt etkenler içerir. Bu durum, mitoloji ile deniz ekolojisi arasında var olan benzerlikleri simgeler. Strauss, mitin sembolik olarak işlediğini iddia eder

çelişkileri ikili gerilimler dayatarak çözmeye çalışır. Benzer şekilde, ekolojik sistemler bozulmalara yanıt vererek içsel olarak yeniden örgütlenir ve yeni bir denge durumu ortaya çıkar.

5.3.2 Bozulmalar ve bunlara verilen yanıtlar

Dengeli sıcaklık ve tuzluluk düzeyi, uyumlu besin zinciri ve gel-git hareketleri gibi unsurlarla dengeli bir deniz ekosistemi betimlenir. Okyanusun dengesi, dayanıklılık sınırı aşılınca bozulduğunda, stres tepkilerinin belirtileri ortaya çıkar. Derin suda yaşayan türlerin göçü, mercan kayalıklarının bozulması ve diğer yanıtlar stres tepkilerine örnek verilebilir. Burada bozulmalar yıkıcı süreçler olarak değil, ekosistem içinde baskılanmış gizli gerilimlerin bir ifadesi olarak işlev görür. Tablo 1 (Reed ve ark., 2022, s. 873), iklim değişikliğinin yol açtığı çevresel değişimleri ve buna bağlı ekolojik yanıtları betimler.

Tablo 1

Amerika Birleşik Devletleri Uzun Süreli Ekolojik Araştırmalar (LTER) Ağı tarafından incelenen farklı kıyı habitatlarında iklim değişikliği kaynaklı büyük çevresal zorlamalara ekolojik yanıtlar.

Her siteye ait harita ve ek bilgiler, LTER site profillerinde (https://lternet.edu/site) bulunabilir. FCE, Florida Coastal Everglades LTER; GCE, Georgia Coastal Ecosystems LTER; MCR, Moorea Coral Reef LTER; NPP, net birincil üretim; PIE, Plum Island Ecosystems LTER; SBC, Santa Barbara Coastal LTER; VCR, Virginia Coastal Reserve LTER.

5.4 Ekolojik öz-düzenleme ve mitik yeniden yapılandırma

Bozgun evresinden sonra ekolojik sistem yeniden yapılandırılır ve mitolojik sistem iç dengeyi yenilemek amacıyla yeniden düzenlenir. ‘Deniz Kurtabası’, Devas’ların (tanrıların) otoritesini sağlamlaştırır. Tanrılar ve şeytânlar arasındaki dengenin bozulması, Lord Shiva’nın (zehrı emerek) ve Lord Vishnu’nun (Mandara dağı ile dengeyi kurarak) müdahalesiyle yeniden düzenlenir. Ambroziya tanrılar arasında paylaştırıldığında tanrısal hiyerarşi yeniden tesis edilir. Ölümsüzlüğe kavuşan tanrılar otoriteyi geri kazansa da, ilk duruma dönemez ve ölümsüz niteliklere kavuşarak yeni biçimlendirilmiş bir yapıyı korur. Yunan mitolojik anlatılarında da benzer otorite kaymaları öne çıkar: Zeus önderliğinde Titan tanrılarını yenen Olimposlular yönetici yapıyı yeniden düzenler. Zeus, kardeşleriyle birlikte yeni bir yönetici yapı kurar ve evrenin üç bölümlü ayrımını yerleştirir. Zeus gökyüzünü ve üstünlüğü, Poseidon denizi, Hades ise yeraltı dünyasını ele geçirir. Aynı şekilde, deniz ekolojisinde de ekolojik sistem kopuşla karşılaşmaz; bunun yerine, bozgun homeostatik dengenin dayanıklılığını aştığında sistem yapısal yeniden düzenlemeye uğrar. Dayanıklılık evresinde mercan kayalıklarının yavaş yavaş bozulması biyoçeşitliliği büyük ölçüde etkiler. Bozulmuş mercan büyumesi iklim değişikliğini tetikler ve fırtınalara karşı kıyı koruması şansını azaltır. Ekosistemin hâkimliğini mercanlardan yosunlara kaydırarak balık popülasyonunu düşürür. Büyük ölçekli balık göçleri deniz besin ağını değiştirir. Yavaş değişimler ekosistem tarafından benimsenir ve yeni bir işlevsel sistem oluşur. Böylece hem ekolojik hem de mitolojik sistemler, denge bozulmasından gerilimlere, oradan da uyumlu yanıtlara ve sistemleri yeniden düzenlemeye benzer düzenleyici yapılar aracılığıyla işlev görür.

Örnek olarak, denge ve deniz sistemlerinin yeniden örgütlenmesi açısından «Deepwater Horizon Petrol Sızıntısı» (2010), deniz canlılarına verilen ciddi zararlar nedeniyle onların başka yerlere taşınmasına yol açmıştır. Körfez ekosistemindeki pelikanlar, yunuslar ve balinalar gibi deniz türleri ciddi solunum sorunları yaşamıştır. Bu durum, toksik petrol ve düşük oksijen koşullarından kaçınmak için deniz canlılarının tatlı su alanlarına taşınmasına neden olmuştur (Kimbrough, 2025). Kuşlar ve deniz kaplumbağaları ile yumurtadan çıkmamış yumurtaları da benzer sorunlarla karşılaşmıştır. Yüzlerce ya da binlerce yıl yaşayabilen derin deniz mercanları bile kapsamlı zararlar görmüştür. Bu zararlar, dayanıklılık sınırını aşmış ve körfezin temel özelliklerinin değiştirilmesi ile deniz türlerinin göçü yoluyle deniz ekosisteminde bir değişime yol açmıştır. Mitolojik anlatılar ve çevresel değişimler, hayatta kalma şanslarını sürdürmek amacıyla düzenlemeler ve değişimler aracılığıyla bozulma ve yeniden inşanın gerçeğini ortaya koymaktadır.

5.5 Ekolojik restorasyon ve sürdürülebilirlik

Deniz ekosistemi dinamik olup homeostatik ve allostatik işlevler arasında işler. Bu işlevler okyanusun çevresel bozulmalar sonrası uyum sağlamasına ve deniz sisteminde dengeyi korumasına yardımcı olur. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 14 – ‘Su Altında Yaşam’, sürdürülebilir kalkınma için deniz kaynaklarının korunması amacıyla kullanılır. Deniz biyoloğu Yu (2023) tarafından yapılan bir rapora göre, okyanusun yaklaşık %40’ı ötrofikasyon gibi karadan kaynaklanan faaliyetlerden gelen kirlenmeden etkileniyor. SKA 14’ün amacı, deniz sistemlerinin kirlenmeden korunması ve deniz yaşamı için sürdürülebilir çevresel koşulların sağlanmasıdır. İkinci Dünya Okyanusu Değerlendirmesi’ne (2021) göre, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 14’e katkıda bulunan yeni düzenlemeler şunları içeriyor – okyanusların, denizlerin ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir şekilde kullanımı, deniz kirlenmesinin azaltılması, okyanus asifleşmesinin etkilerinin en aza indirilmesi, avcılığın düzenlenmesi ve aşırı avcılığın, yasa dışı,

raporlanmayan ve düzenlenmeyen avcılık gibi konular. Küresel yok oluş riskiyle karşı karşıya olan deniz sistemleri ve deniz türlerini korumak ve geri kazandırmak için önlemler önerilmiştir. “Yapay resiflerle gerçekleştirilen mercan resifi restorasyonundan elde edilen sonuçlar, balıklar ve algler dahil olmak üzere diğer biyoçeşitliliğe hızlı faydalar göstermiştir” (Vierros, 2021, s. 19).

SDG 14, yalnızca ekolojik dengeyi korumakla kalmayıp, aynı zamanda deniz değerlerini içerecek şekilde çevresel değişimlere uyum sağlamayı da hedefler. “Deniz ortamının korunması ve sürdürülmesi, zararlı davranışların önüne konulması, istemsizce hasar gören sistemlerin geri getirilmesi ve değişen iklimin etkilerinin azaltılması amacıyla denizle yaşayan veya deniz üzerinde çalışan ve buradan yararlanmayan kişilerle birlikte hareket etmeye dayanır” (The Second World Ocean Assessment, 2021, s. 463). Okyanus kirliliğinin azaltılması ve deniz biyoçeşitliliğinin korunması, sürdürülebilir deniz ortamının homeostatik dengesi ve allostatik uyum kabiliyetinin sürdürülmesine katkı sağlar.

Deniz ekosistemi, okyanusun dengesi ve sürdürülebilirliğini korumak için kendi kendini düzenler. Okyanusta dengenin yeniden sağlanması, uyum ve yeniden yapılandırma süreci aracılığıyla gerçekleştirilir. Deniz öz-düzenleme süreçlerindeki bozulma, okyanus sürdürülebilirliğini etkileyerek deniz yaşamının bozulmasına yol açar. Çevre eğitimi ve bilinci, gelecek nesillere deniz kaynaklarının aşırı sömürülmesini ve kitlesel tahribatını anlama ve önlemeye yardımcı olur. Deniz anlatıları yalnızca eğlendiren hikayeler değildir; aynı zamanda insan-deniz ilişkisini, kültürel bilgiyi ve geleneksel değerleri kodlar. Mitoloji, okyanusun zenginliği ve öz-düzenleme işlevi hakkında bilgi aktaran bir öğretim aracı olarak işlev görür. Deniz sistemi yeniden yapılandırma yeteneğine sahip olsa da, gelecek nesillere ekolojik denge ve sürdürülebilirlik konusunda eğitim verilmesi esastır. Deniz alanlarına dair mitolojik hikayeler, genç zihinlerde çevresel bilinci ve koruma etiğini geliştirebilir.

6 Sonuç

Farklı mitolojik anlatılar farklı coğrafi bölgelerden ve farklı kültürlerden doğar. Yunan deniz ekosistemi anlatıları, Karayip halk inanışları, Çin efsaneleri, Hint mitolojik anlatısı vb. büyük ölçüde birbirinden ayrılır. Anlatılar ve halk inanışları çeşitlense de, doğa unsurlarının yer, gök, okyanus ve hava kutsal sayıldığı ve insanlar tarafından ibadet edildiği gerçeği ortadadır. Özellikle okyanus, hem ekolojik hem de mitolojik açıdan yaşayan bir varlık olarak işlev görür ve doğa ile anlatı sistemlerinin rahatsızlığa direnmek yerine düzeni yeniden yapılandırarak etkileşime girdiğini gösterir. Yunan ve Hint mitolojik anlatıları, ‘mitolojik homeostazi’ yoluyla düzenlemelere uğrayan istikrarlı kozmik okyanusu sunar. Dayanıklılık zayıfladığında, yinelenen rahatsızlıklar ‘mitolojik allostazi’ olarak adlandırılan değişimlere uyum sağlar. Ekolojik sistem de istikrarlı bir duruma ulaşmak için benzer işlevsel değişimlere uğrar. Deniz ekosistemi, hem doğal hem de insan kaynaklı davranışlardan kaynaklanan çevresel rahatsızlıklarla yüzleşerek homeostatik durumdan allostatik uyumluluğa değişimler sergiler. Genel olarak doğa ve mitoloji birbirine bağlıdır ve izomorfik bir mekanizma üzerinden işler. Her iki sistem de istikrarlı bir sistemdeki rahatsızlıklar nedeniyle benzer uyumlulamalara uğrar. Sonuç olarak, ekolojik süreçlerin ve mitolojik anlatıların izomorfik yapısı, düzenleyici yapılar yaratılış, çatışma ve yenilenme düzenini etkin biçimde yansıtır. Mitolojik anlatılar, insanın doğa olaylarına dair anlayışı ile ekosistem içindeki düzenleyici mekanizmalar arasında bağ kurar bir kök görevi görür. Ekostistem, çevresel rahatsızlıklar nedeniyle olağanüstü değişimlere uğrar. Bu durum, insan anlayışı için çeşitli gelenekler boyunca mitolojik unsurlar aracılığıyla kodlanır ve yorumlanır.

«Mitolojik-Ekolojik İzomorfizm» çalışması, çevrede var olan deniz bozulması ile mitolojik anlatılardaki benzer kalıpları ele alıyor. Çalışma, anlatı yapılarının ekolojik kavramları ve çevresel değişimleri anlamaya nasıl katkı sağladığını sunarak ekoloji ve mitoloji alanına katkıda bulunuyor. Bu araştırma, mitolojik anlatıları birer betimleme aracında kullanarak, deniz kaynaklarının ciddi biçimde bozulması ve aşırı sömürülmesi konusunda güncel nesle bir farkındalık oluşturuyor. Çalışma, yalnızca Yunan ve Hint mitolojileriyle sınırlı kalarak deniz ekosistemlerine ve deniz mitolojik anlatılarına odaklanıyor. Ayrıca araştırma, Hint ve Yunan mitolojileriyle sınırlı kalmadan dünya mitolojilerinin katkısıyla karasal, sualibi gibi çeşitli ekosistemlere genişletilebilir.

Açıklamalar

Veri erişim açıklaması

Çalışmada sunulan özgün katkılar makaleye/ek malzemeye dahil edilmiştir. İleri düzeydeki başvurular ilgili/yazışma sorumlusu yazarlara yönlendirilebilir.

Finansman

Yazar(lar), bu çalışma ve/veya yayımı için finansal destek alınmadığını beyan etmiştir.

Çıkar çatışması

Yazar(lar), bu çalışmanın olası bir çıkar çatışması olarak değerlendirilebilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki olmadan yürütüldüğünü beyan etmiştir.

Üretken yapay zeka açıklaması

Yazar(lar), bu el yazısının oluşturulmasında üretken yapay zeka kullanılmadığını beyan etmiştir.

Bu makaledeki figürlerle birlikte sağlanan alternatif metinler (alt text), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuş olup; mümkün olduğunca yazarların incelemesini de içeren doğruluk sağlamak için makul çabalar sarf edilmiştir. Herhangi bir sorun tespit ederseniz, lütfen bizimle iletişime geçin.

Yayıncının notu

Bu makalede ifade edilen tüm görüşler yalnızca yazarlara aittir ve bağlı oldukları kuruluşların, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini zorunlu olarak yansıtmaz. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.

• AbdelghanyS. F. (2016). Biological Evolution in the Ocean. Çevrimiçi erişim: https://www.researchgate.net/publication/299565845_Biological_Evolution_in_the_Ocean (Erişim tarihi: 7 Haziran 2026).

• AndrewsT. (2000). Dictionary of Nature Myths. (New York:
  Oxford University Press). doi: 10.1093/oso/9780195136777.001.0001

• BaumJ. K.StarkoS. (2025). “
  Dünyanın en uzun denizel sıcağı Pasifik’te okyanus yaşamını altüst etti,” in The Conversation. doi: 10.64628/AAM.wwdjthjk5

• BeaulieuM. C. (2016). The Sea in the Greek Imagination (
  University of Pennsylvania Press).

• BeggioraS. (2021).
  Hindistan’da çevresel beşeri bilimler için genel giriş: Hindu edebiyatındaki ekokritik söylem. Lagoonscapes. 1 (2), 199–218. doi: 10.30687/LGSP//2021/02/004

• BertalanffyL. (1968). General System Theory: Foundations, Development, Applications. 1. baskı. (New York:
  George Braziller), 44.

• Bisschop L. C. J., Strobl S., Viollaz J. S. (2017).
  Derin sulara girmek: Louisiana Bayou’da kıyı kara kaybı ve Devlet–Kurumsal suç. Br. J. Criminology58, 886–905. doi: 10.1093/bjc/azx

• Bobaru N. (2025).
  Denizde mit ve anı: Çağdaş kurguda feminist mit yaratımı ve okyanus alanı. Cultural IntertextsXII (15), 34–50. doi: 10.35219/cultural-intertexts.2025.03

• Burkert W. (1985). Yunan Dini: Eski ve Klasik (Oxford:
  Blackwell).

• Campbell J., Moyers B. D. (1991). Mitin Gücü (New York:
  Vintage).

• Chandrasekharam D. (2007).
  Hindistan’ın geo-mitolojisi. Geological Soc. London Special Publications273, 29–37. doi: 10.1144/gsl.sp.2007.273.01.03

• Davies K. J. A. (2016).
  Uyarlayıcı homeostaz. Mol. Aspects Med.49, 1–7. doi: 10.1016/j.mam.2016.04.007

• DiMaggio P. J., Powell W. W. (1983).
  Demir kafes yeniden gözden geçiriliyor: Örgütsel alanlarda kurumsallaşma ve kolektif rasyonellik. Am. Sociological Rev.48, 149. doi: 10.2307/2095101

• Great Southern Reef Foundation (2025). “Deniz tabanında parçalanmış balıklar,” in: Ardrossan yakınlarında ‘neon yeili’ sularda ölü balıkları gösteren videoyla alg patlaması korkuları büyüyor, eds. Kelsall, T. Ganesan, A.. Çevrimiçi erişim: https://www.abc.net.au/news/2025-07-12/ardrossan-algal-bloom-update/105522596 (Erişim tarihi: 13 Haziran 2026).

• Greenfield, P. (2025). “Ölü filler ve vahşi aslan balıkları: zehirli alg patlamaları gezegeni nasıl zarar veriyor,” in The Guardian. (London). Çevrimiçi erişim: https://www.theguardian.com/environment/2025/jun/10/toxic-blooms-algae-marine-dead-zones-lakes-ecosystems-dead-elephants-fish-sea-lions-aoe (Erişim tarihi: 12 Haziran 2026).

• Gunderson, L. H. (2000). Ecological resilience—In theory and application. Annu. Rev. Ecol. Systematics 31, 425–439. doi: 10.1146/annurev.ecolsys.31.1.425

• Hamilton, E. (2024). Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes (New York: Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd).

• Hamilton, W. D. (1995). Ecology in the Large: Gaia and Ghengis Khan. Journal of Applied Ecology (Oxford: Blackwell Scientific Publications) 32 (3), 451–453.

• Hance, J. (2010). New NASA Image Reveals the Oceans’ Dead Zones (Mongalbay: Conservation news). Çevrimiçi erişim: https://news.mongabay.com/2010/07/new-nasa-image-reveals-the-oceans-dead-zones/ (Erişim tarihi: 11 Haziran 2026).

• Holling C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annu. Rev. Ecol. Systematics 4, 1–23. Çevrimiçi erişim: https://www.jstor.org/stable/2096802.

• Isaac A. M. C. (2019). The allegory of isomorphism. AVANT. X (3), 1–23. doi: 10.26913/avant.2019.02.05

• Jörgenfelt C. Partington H. (2019). A critical analysis of J. C. Smuts’ theory of holism. Eur. J. Integr. Med. 31, 100980. doi: 10.1016/j.eujim.2019.100980

• Junquera I. M. Moreno F. M. (2018). Mythology and ecocriticism: A natural encounter // Mitología y ecocrítica: Un encuentro natural. Ecozon Eur. J. Literature Culture Environ. 9, 1–7. doi: 10.37536/ecozona.2018.9.2.2779

• Kalita H. (2025). Myth and ecology: A study of Arunachal Pradesh through the lenses of literature and celluloid. J. South. Asian Exchanges 2, 1–13. doi: 10.21659/jsae/v2n1/v2n102

• Kandari L. S. Bisht V. K. Bhardwaj M. Thakur A. K. (2014). Conservation and management of sacred groves, myths and beliefs of tribal communities: a case study from north-India. Environ. Syst. Res. 3, 16. doi: 10.1186/s40068-014-0016-8

• Kimbrough L. (2025). “15 years after the BP oil spill disaster, how is the Gulf of Mexico faring?,” in Mongabay Environmental News. (Louisiana). Available online at: https://news.mongabay.com/2025/04/15-years-after-the-bp-oil-spill-disaster-how-is-the-gulf-of-mexico-faring/ (Accessed June 12, 2026).

• Kirchner J. W. (2002). The Gaia hypothesis: fact, theory, and wishful thinking. Clim. Change52, 391. doi: 10.1023/a:1014237331082

• Lévi-Strauss C. (1963). Structural Anthropology (New York: Basic Books).

• Levi-Strauss C. (1995). Myth and Meaning: Cracking the Code of Culture (New York: Schocken Books).

• Macaraig Fenton (2021). Analyzing the causes and effects of the South China Sea dispute. J. Territorial Maritime Stud.8, 42. doi: 10.2307/48617340

• Milman O. (2025). “Two crucial Florida coral species left ‘functionally extinct’ by ocean heatwave,” in The Guardian. (New York). Available online at: https://www.theguardian.com/environment/2025/oct/27/coral-florida-functionally-extinct-climate-crisis?utm%5C (Accessed June 7, 2026).

• Mohan C. R. (2012). Samudra Manthan : Sino-Indian Rivalry in the Indo-Pacific (Washington DC: Library of Congress), 235.

• Murray S. (2025).
  Karenia mikimotoi mikroskop altında [Mikroskop resmi]. In:
  Rowland A.. Müze çözüldü: Testlerimiz, SA plajlarında balıkları öldüren ve sörfçilere zarar veren mikro algleri ortaya çıkarıyor. (
  The Conversation). Çevrimiçi erişim: https://theconversation.com/mystery-solved-our-tests-reveal-the-tiny-algae-killing-fish-and-harming-surfers-on-sa-beaches-252810 (Erişim tarihi: 29 Mayıs 2026).

• Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) (2022). Bazıları sağlıklı, bazıları beyazlama belirtileri gösteren mercanlardan oluşan bir mercan kayalığı. (
  Wikimedia Commons). Çevrimiçi erişim: https://www.noaa.gov/office-education/data-in-classroom/news/data-in-classroom-coral-bleaching-update-july-2022 (Erişim tarihi: 7 Ekim 2026).

• NASA World Wind (2005). Kırmızı Deniz 37.95521E 21.41271N. (
  Wikimedia Commons). Çevrimiçi erişim: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Red_Sea_37.95521E_21.41271N.jpg (Erişim tarihi: 7 Ekim 2026).

• Odum E. P. (1963). Ekoloji (New York:
  Holt, Rineheart and Winston, Inc).

• Olivia R. A. ve ark. (2024).
  Deniz ve denizcilik yaşamında efsaneyi ve miti keşfetmek: Sistematik bir literatür taraması. Geomedia Majalah Ilmiah Dan. Informasi Kegeografian22, 241–253. doi: 10.21831/gm.v22i2.78772

• Omi F. R. R. (2024). Kırmızı Deniz’i ve İsa’nın Dirilişini Gerçekten Deneyimlemek. Çevrimiçi erişim: https://angelusnews.com/voices/red-sea-resurrection/ (Erişim tarihi: 10 Haziran 2026).

• Pattanaik D. (2006). Myth = Mithya: A Handbook of Hindu Mythology (New Delhi, India: Penguin Books India, Cop).

• Pickett S. T. White P. S. (1986). The Ecology of Nature Disturbances and Patch Dynamics (San Diego: Academic Press), 7.

• Reed D. C. ve ark. (2022). Responses of coastal ecosystems to climate change: Insights from long-term ecological research. BioScience 72, 871–888. doi: 10.1093/biosci/biac006

• Santucci J.-F. Doja A. Capocchi L. (2020). A discrete-event simulation of Claude Lévi-Strauss’ structural analysis of myths based on symmetry and double twist transformations. Symmetry 12, 1706. doi: 10.3390/sym12101706

• Second World Ocean Assessment (2021). World Ocean Assessment II (New York: United Nations), 503–504. Available online at: https://sdgs.un.org/sites/default/files/2021-04/woa-ii-vol-i.pdf (Accessed June 3, 2026).

• Simpson J. (1983). Beyond etiology: Interpreting local legends. Fabula 24, 223–232. doi: 10.1515/fabl.1983.24.3-4.223

• Smuts J. C. (1926). Holism and Evolution (New York: The Macmillan Company).

• Sterling P. Eyer J. (1988). “Allostasis: A new paradigm to explain arousal pathology,” in Handbook of Life Stress, Cognition and Health. Eds. Fisher S. Reason J. (New Jersey: John Wiley & Sons), 629–649.

• Times of India (2025).
  Kızıldeniz’in 100.000 yıl boyunca dünyadan silindiği; onu geri getiren şey sizi hayrete düşürecek. Çevrimiçi erişim: https://timesofindia.indiatimes.com/science/the-red-sea-vanished-from-earth-for-100000-years-what-brought-it-back-will-astonish-you/articleshow/124370142.cms (Erişim tarihi: 7 Haziran 2026).

• Glasgow Üniversitesi (2023).
  Deniz balıkları, okyanus ısınmasına kutuplara doğru göç ederek yanıt veriyor. Çevrimiçi erişim: https://phys.org/news/2023-05-marine-fish-ocean-relocating-poles.html? (Erişim tarihi: 22 Haziran 2026).

• Victoria Üniversitesi (2025). ”
  Kelpden balinalara: deniz sıcak dalgaları okyanus yaşamını yeniden şekillendiriyor,” Uvic News içinde. (Victoria). Çevrimiçi erişim: https://news.uvic.ca/media-release/from-kelp-to-whales-marine-heatwaves-are-reshaping-ocean-life/ (Erişim tarihi: 12 Haziran 2026).

• Van Dooren T. (2022).
  Kayıp salyangozları arayışında. Environ. Humanities14, 89. doi: 10.1215/22011919-9481451

• Vierros M. K. (2021).
  Birleşmiş Milletler Okyanus Konferansı gönüllü taahhütlerinin etkilerinin değerlendirilmesi. Çevrimiçi erişim: https://www.google.com/goto?url=CAESewHrOzAV2D_7LemvhDv0Xd6URgJJeiRa5BeT-ug5fqT22PsRLgc4UmjWM9N3ZDazmAJQGPo75gV3YU8paZTYCLukIeDNkrlBn0Z2CYk6pVFcbOTNmA1qFjcIX_1dtSAhidPRGwUnVvrCOh2Om4U5yur69zPdPKhiUK1p4g (Erişim tarihi: 1 Haziran 2026).

• Yu R. (2023). Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları için Okyanus Veri El Kitabı: Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 14 için Okyanus Veri Tabanlarının Haritalandırılması. Çevrimiçi erişim: https://sdgs.un.org/sites/default/files/2023-10/Mapping%C2%A0Report%C2%A0on%C2%A0Existing%C2%A0Ocean%C2%A0Databases_0.pdf (Erişim tarihi: 1 Haziran 2026).

• Zhang Y. (2024).
  Mitolojinin özelliklerine dair ekolojik bütüncül bir çalışma. J. Manage. Soc. Dev.1, 60–65. doi: 10.62517/jmsd.202412308

Özet

Anhtar kelimeler

allostaz, ekolojik dayanıklılık, ekosistem, homeostaz, deniz restorasyonu, mitoloji

Başvuru

Abinaya JK ve Subbulakshmi M (2026) Mitoloji-ekolojik izomorfizm: mitolojik anlatılar aracılığıyla deniz restorasyonu üzerine bir çalışma. Front. Ecol. Evol. 14:1916912. doi: 10.3389/fevo.2026.1916912

Müracat tarihi

23 Haziran 2026

Düzeltme tarihi

16 Eylül 2026

Kabul tarihi

16 Eylül 2026

Yayınlanma tarihi

09 Kasım 2026

14 – 2026

Diogo Guedes Vidal, Universidade Aberta, Portugal

Eraldo Neto, State University of Feira de Santana, Brazil

Marina Prieto Afonso Lencastre, Fernando Pessoa University, Portugal

© 2026 Abinaya ve Subbulakshmi.

Bu makale, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) koşulları altında erişime açık olarak dağıtılmıştır. Orijinal yazar(lar)ın ve telif hakkı sahibinin(lerin) atıf edilmesi ve kabul edilen akademik uygulama uygunluğunda bu dergideki orijinal yayının gösterilmesi şartıyla, diğer platformlarda kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir. Bu koşullara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izinlidir.

*İletişim: M. Subbulakshmi, subbulakshmi.m@vit.ac.in

Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve bağlı oldukları kuruluşların, ya da yayıncının, editörlerin ve değerlendirenlerin görüşlerini kesin olarak temsil etmeyebilir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisinin yapabileceği herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya desteklenmez.