Doğa
Düşleri

Çin’in Deniz Plastik Kirliliğiyle Mücadele Yaklaşımı: Ekolojik ve Çevresel Kod Merkezli Kurumsal Analiz

Dengiz plastik kirliliğinin yönetimi uzun süredir iki önemli zorlukla engelleniyor: uluslararası normların parçalanması ve ulusal mevzuat arasındaki…

bekir 15 dk okuma
  • YW

    Yangyi Wu 1†

  • TY

    Tianzi Yu 2† *

  • YZ

    Yuxian Zheng 3

  • WK

    Wen Kuang 3*

  • 1. Chengdu Üniversitesi, Chengdu, Çin

  • 2. Chang’an Üniversitesi, Xi’an, Çin

  • 3. Jinan Üniversitesi, Guangzhou, Çin

Makale ölçütleri

Özet

Dengiz plastik kirliliğinin yönetimi uzun süredir iki önemli zorlukla engelleniyor: uluslararası normların parçalanması ve ulusal mevzuat arasındaki kopukluk. İlk zorluk, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, Londra Sözleşmesi ve Basel Sözleşmesi gibi uluslararası anlaşmaların kapsam ve düzenleyici konuları arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanıyor. İkinci zorluk ise ilgili düzenlemelerin çeşitli kanunlara dağılmış olması ve plastik kirliliğinin çoğunlukla karadan kaynaklanan kökenlerini etkili biçimde ele alamayan kara-deniz ayrımı yaklaşımının yetersizliğiyle yansıyor. 2026 Ekolojik ve Çevresel Kod’un kabul edilmesi, bu çelişkilleri hafifletmeyi hedefleyen yeni bir normatif dayanak sunuyor. Bu makale, Ekolojik ve Çevresel Kod’a odaklanıyor ve kurumsal çerçevesini araştırmak için üç metodolojik yaklaşım—normatif analiz, karşılaştırmalı hukuk ve hukuki yorumlama—kullanıyor. Analiz, iki temel ilke üzerine yoğunlaşıyor: bütünleşik kara-deniz yönetimi ve yaşam döngüsünün tamamını kapsayan yönetim. Kod’un hükümleri üç kritik aşamada inceleniyor: kaynak azaltma, süreç kontrolü ve son nokta atık yönetimi. Makale, bu Kod’u Avrupa Birliği, Japonya ve Güney Kore’den ilgili yurtdışı mevzuat örnekleriyle karşılaştırıyor. Çalışma, Kod’un Genel Hükümler, Kirliliğin Önlenmesi ve Kontrolü Bölümü, Yeşil ve Düşük Karbon Gelişim Bölümü ve Hukuki Sorumluluk Bölümü’nü iç koordinasyon aracılığıyla etkili biçimde birbirine bağladığını ortaya koyuyor. Bu bütünleşik kara-deniz yönetimi yaklaşımı, üretilden denize deşarja kadar uzanan düzenleyici zinciri kapsıyor. Kod’un “çok bölümlü uyum” yapısı, plastik kirliliğinin yaşam döngüsü boyunca kapsamlı yönetimi için belirgin sistemsel avantajlar sunuyor ve çoğu zaman yaşam döngüsünün tamamını yönetimi ihmal eden mevcut çevre hukukundaki sınırlamaları kısmen aşıyor. Yine de, bağımsız yurtdışı mevzuatla karşılaştırıldığında, Kod, kaynak bazlı toplam miktar kontrolü gibi alanlarda kurumsal açıklar gösteriyor.

Üretici Sorumluluğunun Genişletilmesi (EPR) rejimi için özel işletme kuralları, yeni kirletici listelerinin dinamik yönetimi ve uluslararası sözleşmelerle uyum. Bu makale, üç temel alanda iyileştirme önerileri sunmaktadır: yönetim felsefesi, kurumsal ayrıntılar ve performans mekanizmaları. Bu öneriler, hem Kod’un gelecekteki revizyonları hem de Küresel Plastik Antlaşması ile ilgili müzakereler için teorik bir referans olarak hizmet etmeyi, aynı zamanda ulusal mevzuatın yakında gelecek olan uluslararası çerçevelerle etkili biçimde uyumunu kolaylaştırmayı amaçlamaktadır.

1 Giriş

Deniz plastiği kirliliği, bölgesel bir çevre sorundan küresel bir ekolojik güvenlik tehdidine dönüşmüştür. Bir Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) değerlendirmesine göre, dünya çapında her yıl yaklaşık 11 milyon ton plastik atık denizlere karışmaktadır (UNEP, 2021). Etkili müdahale önlemleri alınmazsa, bu miktarın 2040 yılına kadar 29 milyon tona çıkması beklenmektedir (Pew Charitable Trusts, 23 Temmuz 2020). Plastik atıklar, deniz ortamında yavaşça mikroplastiklere ayrışmaktadır; bu mikroplastikler besin zinciri boyunca birikebilir ve deniz ekosistemleri üzerinde kalıcı baskı uygulayabilir (MacLeod ve ark., 2021). Daha da endişe vericisi, mikroplastiklerin insan bedeninde bulunmasıdır; bunlar yalnızca deniz organizmalarında değil, aynı zamanda insan kanında da saptanmıştır (Leslie ve ark., 2022). Bu kanıtlar, marine plastiği kirliliğinin organizmalar arası göç ve birikme etkilerini vurgulamakta; kirliliğin kaynak çeşitliliği, sınırları aşan hareketliliği ve etkilerinin geri döndürülemezliği giderek daha belirgin hale gelmektedir. Bu nedenle, tek tek ülkeler veya bölgeler tarafından uygulanan son nokta temizleme önlemleri bu sorunu kökünden çözmeye yetmemektedir; küresel düzeyde uygulanabilir ve bağlayıcı bir yönetim çerçevesinin kurulması için etkili uluslararası işbirliği ile ulusal mevzuatın uluslararası çerçevelerle uyumu şarttır—bu, marine plastiği kirliliğiyle mücadele için önemli bir yolaktır (Bergmann ve ark., 2022).

Uluslararası düzeyde, 2022 Birleşmiş Milletler Çevre Toplantısı, bağlayıcı uluslararası bir araç ( Küresel Plastik Antlaşması ) için hükümetlerarası müzakere sürecini başlatan 5/14 Sayılı Kararı kabul etti (UNEP, 2022, 2 Mart). 2022 yılının Kasım ayında toplanan ilk hükümetlerarası Müzakere Komitesi (INC-1) oturumundan bu yana INC-1’den INC-5’e kadar çok sayıda müzakere turu gerçekleştirildi; ancak plastik üretimi kısıtlamaları, finansman mekanizmaları ve uyum önlemleri gibi temel konulardaki ciddi farklılıklar nedeniyle günümüze kadar nihai metin kabul edilmedi (UNEP., 2025, 15 Ağustos). Yine de süren müzakere süreci, ülkeleri eyleme geçmekten muaf tutmaz; aksine, gelecekteki müzakerelerde avantaj sağlamak için ülkelerin, gelecekteki uluslararası kurallara uyumlu bir kurumsal çerçeveyi ulusal düzeyde proaktif olarak kurmaları kritik önem taşır. Plastik üretimi ve tüketiminde dünyanın en büyük üreticilerinden biri olan Çin’in ulusal mevzuat yol haritası, deniz plastik kirliliğiyle mücadeledeki küresel yaklaşımı önemli ölçüde etkileyecektir.

Ulusal düzeyde, 12 Mart 2026’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin 14. Ulusal Halk Kongresi’nin dördüncü oturumu, Çin Halk Cumhuriyeti Ekolojik ve Çevresel Kodu (“Ekolojik ve Çevresel Kod”) kabul ederek, Çin’in çevre koruma mevzuatında tek başına yasalardan kodlanmış bir hukuki çerçeveye geçiş anlamına gelen önemli bir dönüm noktasını işaret etti. Bu Kod’un oluşturulması, yalnızca mevcut düzenlemelerin bir araya getirilmesinden çok daha fazlasını temsil ediyor; parçalı hukuki hükümlerin sistematik olarak yeniden yapılandırılmasıdır (Tou, 2024). Buna ek olarak Kod, yeşil ve düşük karbonlu kalkınmaya odaklanan yeni bir bölümü ana metne yaratıcı bir biçimde entegre ederek; kaynakta önleme ve kontrolü, boru ucundaki muameleye kadar kapsayan kapsamlı bir yönetim zinciri kurarak, deniz plastik kirliliğiyle mücadeleye sistematik bir düzenleyici çerçeve sunuyor (Zhang ve Bao, 2026).

Bununla birlikte, mevzuatın kodlanması, deniz plastik kirliliğiyle mücadelede yalnızca ilk adımdır. Çerçeve temelli mevzuat niteliğindeki bu düzenlemenin etkili biçimde uygulanması, yalnızca destekleyici yönetmeliklerin geliştirilmesini değil, aynı zamanda kurumsal kapsama, koordinasyon düzeyine ve yönetimdeki kör noktaların varlığına yönelik problem odaklı bir yaklaşıma dayanır. Özellikle Küresel Plastik Antlaşması müzakereleri sürerken, bu kodlamanın uluslararası kurallarla uyumu için çerçeveleri içermesi ve yerel mevzuatın gelecekteki antlaşma yükümlülüklerini yerine getirmesine kurumsal destek sağlaması gerekir. Bu temelin ardından makale, deniz plastik kirliliği yönetiminin özgün nitelikleri, geleneksel yönetim modellerinin önüne çıkardığı zorluklar ve uluslararası hukuk normlarının parçalanması ile Çin’in yerel yönetim çerçevesindeki eksiklikler sistematik biçimde incelenirken Ekolojik ve Çevres Kodunu merkezine alır. Makale, Kodda öngörülen deniz plastik kirliliği yönetimiyle ilgili kurumsal mekanizmalar hakkında kapsamlı bir analiz yürütür ve Avrupa Birliği, Japonya ve Güney Kore’den örneklerle karşılaştırmalı bir çalışma yaparak kavramsal yeniden inşa, kurumsal güçlendirme ve mekanizma iyileştirmesi olmak üzere üç boyutta iyileştirme olanakları önerir. Sonuç olarak makale, Ekolojik ve Çevres Kodunun başarılı biçimde uygulanması ve sonrasındaki iyileştirmesi için teorik bir başvuru kaynağı olma amacını güder ve deniz plastik kirliliğiyle küresel mücadeleye bir Çin perspektifi katmayı hedefler.

2 Araştırma malzemeleri ve araştırma yöntemleri

2.1 Araştırma çerçevesi ve malzemeleri

Bu makale; soru formüle etme, sorunları analiz etme ve çözüm önerileri sunma çerçevesi etrafında kurgulanan bir araştırma yaklaşımı benimsemektedir. Başlangıçta, deniz kirliliğini ele alan geleneksel yönetim paradigmaları ile plastik kirliliğinin yönetimine yönelik özel gereksinimler arasındaki uyumsuzluk, deniz plastik kirliliğinin kendine özgü niteliği bağlamında öne çıkarılmaktadır. Ardından, uluslararası hukuk düzeyinde normatif parçalanmanın yol açtığı zorluklar ile Çin’in ulusal yönetiminin pratik sınırları incelenmektedir. Ekolojik ve Çevresel Kod merkez alınarak, makale Kod’un sistemsel çerçevesi ve kara-deniz entegrasyon ilkesini kullanarak Kod’un kurumsal düzenlemelerini üç boyutta analiz etmektedir: ön uç üretim kaynağı kontrolü, orta dolaşım ve tüketim yönlendirmesi ile sonuç atık ayrıştırma ve deniz deşarj düzenlemesi.

Aynı zamanda uluslararası mevzuat örnekleriyle karşılaştırmalı bir çalışma da yürütülmektedir. Sonuç olarak makale, Kod içinde mevcut boşlukları tespit etmekte ve yabancı düzenleyici pratiklerden elde edilen çıkarımları temel alarak kavramsal yeniden inşâ, kurumsal güçlendirme ve mekanizmanın iyileştirilmesi perspektiflerinden optimizasyon önlemleri önermektedir.

Araştırma materyalleri açısından bu çalışma üç kategori kaynak üzerine dayanmaktadır. İlk kategori; Ekolojik ve Çevresel Mevzuat, AB’nin Tek Kullanımlık Plastiklere Dair Yönergesi, Japonya’ın Plastik Kaynakların Geri Dönüşümünü Tevik Kanunu, Güney Kore’in Kaynakların Tasarrufu ve Geri Dönüşümünü Tevik Kanunu, Deniz Hukuku Konusunda Birleşmiş Milletler Sözleşmesi, Londra Sözleşmesi, Basel Sözleşmesi, Stockholm Sözleşmesi ve Gemilerden Kirliliğin Önlenmesine Dair Uluslararası Sözleşme’nin (MARPOL) Ek V bölümü gibi yasal metinleri kapsamaktadır. Bu düzenlemeler yerel yasalar, yabancı yasalar ve uluslararası sözleşmeleri içermektedir. İkinci kategori; çevre hukuku, deniz hukuku, uluslararası hukuk ve ilgili alanlardaki yerel ve uluslararası yayınlarda yer alan makaleler, monograflar ve bildiriler dahil olmak üzere akademik literatürdür. Üçüncü kategori ise Birleşmiş Milletler Çevre Programı ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü gibi kuruluşların sunduğu değerlendirme raporları ve politika önerilerinden oluşan uluslararası kuruluşların yayınlardır.

2.2 Araştırma yöntemleri

Bu çalışma üç araştırma yöntemini benimsemektedir: normatif analiz, karşılaştırmalı analiz ve hukuki yorumlama. Normatif analiz ilk sırada gelmektedir. Ekolojik ve Çevresel Mevzuat’ın ilgili hükümlerini haritalandırır ve bunların içinde akan iç mantığı ortaya koyar. Karşılaştırmalı analiz ise dışarıya döner; Avrupa Birliği, Japonya ve Güney Kore’in mevzuat modellerini ve uluslararası sözleşmeleri referans noktaları olarak alır. Huk yorumlama ise Mevzuat’ı çift bağlam içine yerleştirir: Çin’in çevre hukuku sistemi ve uluslararası sözleşmeler. Yöntem böylece yerel normları uluslararası kurallarla uyumlandırmaya yönelir. Hükümlerden yabancı deneyime ve oradan bütünüyle sisteme dönülen bu üç yöntem, birlikte deniz plastik kirliliği yönetiminin kurumsal analizini desteklemektedir.

İlk yöntem olan normatif analiz, *Ekolojik ve Çevresel Mevzuat*’ın deniz plastiği kirliliğinin yönetimiyle ilgili hükümlere odaklanmaktadır. Bu kapsamda, Genel Hükümler Bölümü’nde yer alan kurucu ilke, Kirliliğin Önlenmesi ve Kontrolü Bölümü’ndeki deniz çevresinin korunması ve katı atık kirliliğinin önlenmesi ile kontrolü hükümleri, Yeşil ve Düşük Karbonlu Gelişme Bölümü’ndeki temiz üretim, döngüsel ekonomi ve EPR hükümleri ile Hukuki Sorumluluk Bölümü’ndeki ekolojik ve çevresel hasar tazmini hükümleri yer almaktadır. Analiz, bu hükümlerin mantıksal ilişkilerini ve sistematik konumunu açıklamaya, böylece Mevzuat’ın deniz plastiği kirliliğine yaklaşım için kurduğu kapsamlı düzenleyici çerçeveyi ortaya koymaya yöneliktir. Ayrıca, Mevzuat’ın ilgili hükümleri ile uluslararası hukuk ve anlaşmalar arasında karşılaştırmalı bir analiz yapılarak, ulusal düzenleyici çerçeveler ile uluslararası hukuk gereklilikleri arasındaki uyum noktaları ve farklılıklar belirlenmektedir (Raubenheimer ve McIlgorm, 2017).

İncelenen ikinci yöntem karşılaştırmalı analizdir. Bu çalışma, Ekolojik ve Çevresel Kod’u üç temsili hukuk sisteminden—Avrupa Birliği, Japonya ve Güney Kore—ile karşılaştırır. AB’nin Tek Kullanımlık Plastiklere İlişkin Yönergesi, piyasaya dayalı yasaklar ile ürün standartlarını birleştiren bir düzenleyici yaklaşım benimseyerek kaynakta azaltmada öncü bir konum edinmiştir (Avrupa Birliği, 2019). Japonya’sı Plastik Kaynakların Geri Dönüşümünü Tevik Kanunu, 3P ilkelerini (azaltma, yeniden kullanım, geri dönüşüm) bütünleştirirken alternatif malzemeleri teşvik ederek ürün yaşam döngisinin tamamını kapsayan bir kurumsal sorumluluk çerçevesi oluşturmuştur (Japonya Hükümeti Basın Ofisi, 2022, Mayıs). Güney Kore’nin Kaynakların Tasarrufu ve Geri Dönüşümünü Tevik Kanunu ise kapsamlı bir EPR sistemini öngörür (Jang ve ark., 2020). Az önce değinilen tüm bu mevzuatlar plastik kirliliğine yönelik özelleşmiş kanunlar iken, Ekolojik ve Çevresel Kod çok alanı kapsayan kapsamlı bir kodifikasyondur; ikisi hem mevzuat biçimi hem de içerdikleri normların hacmi bakımından farklılık gösterir. Yine de karşılaştırmalı hukukun fonksiyonculik geleneğinde karşılaştırma nesnesi metinler arasındaki denklik değil, farklı hukuk sistemlerinin aynı veya benzer sorunlara nasıl yanıt verdiğidir. Deniz plastik kirliliği işte böyle bir sorundur ve tüm tarafların ortaklaşa karşılaştığı bir sorundur. Biçimce bu kadar farklı olan bu araçlar, dolayısıyla etkili bir biçimde karşılaştırılabilir. Çalışma, bu kanunları ilgili uluslararası sözleşmelerle birlikte, her birinin deniz plastik kirliliğinin yönetiminde üstlendiği kurumsal işlevler açısından karşılaştırır. Sorunu ele almak için benimsenen düzenlemelere ve bu düzenlemelerin pratikte nasıl işlediğine yakından bakılır. Ardından Çin’in ilgili kurumlarının güçlü ve zayıf yönleri birkaç boyutta değerlendirilir: mevzuat modeli, yönetim felsefesi, temel kurumlar ve uygulama alanı. Amaç, deniz plastik kirliliğinin yönetiminin iyileştirilmesi için bir kurumsal referans sağlamaktır.

Üçüncü metodoloji hukuki yorumlamadır. Bu makale, Ekolojik ve Çevresel Mevzuatı, bireysel hükümleri izole bir şekilde ele almak yerine, Çin’in ekolojik ve çevresel hukuk sisteminin daha geniş bağlamı içinde analiz eder ve yorumlar. Kodlamanın sistematik sonuçlarına özel bir vurgu yapılır; deniz plastiği kirliliğinin yönetimiyle ilgili hükümlerin uygulanabilirliği incelenirken, Genel Hükümler bölümünde öne sürülen temel ilkelerin çeşitli alt bölümleri nasıl yönlendirdiği ortaya konur. Kirliliğin Önlenmesi ve Kontrolü Bölümü ile Yeşil ve Düşük Karbon Gelişim Bölümü arasındaki mantıksal bağ ile Hukuki Sorumluluk Bölümünün özsel normları güvence altına alma rolü açıklanır. Ayrıca Mevzuat, Çin’in ulusal hukuk sistemi bağlamına yerleştirilerek Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, Gemiler Tarafından Deniz Ortamının Kirliliğinin Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi ve Basel Sözleşmesi gibi uluslararası antlaşmalarla uyumunun değerlendirilmesi ve Mevzuatın hem ulusal hem de uluslararası hukuk çerçevelerindeki kurumsal rolünün doğru şekilde konumlandırılması sağlanır.

2.3 Araştırma katkısı

Bu çalışma üç ana şekilde katkı sağlar. Birinci olarak, kuramsal düzeyde, kodlamaya odaklanan bir deniz plastiği kirliliğiyle mücadele için analiz çerçevesi geliştirir. Bu çerçeve, ön uç kaynak kontrolünü, orta döngü yönlendirmesini ve sonuç atık düzenlemesini tutarlı bir araştırma modeli içinde birleştirir. Bu yaklaşım, çoğu zaman yalnızca tek bir aşamaya veya düzenleyici önleme odaklanan mevcut çalışmaların sınırlamalarını aşar. Yalnızca Ekolojik ve Çevresel Mevzuatın analizinde değil, aynı zamanda diğer ülkelerin deniz plastiği kirliliğini yönetmeyi hedefleyen düzenleyici çerçevelerini incelemede de değerli bir başvuru kaynağı olarak hizmet eder.

İkinci olarak, bu makale pratik bir açıdan, deniz plastiği kirliliğinin yönetimiyle ilgili *Ekolojik ve Çevresel Kod*’daki açıkları ve eksiklikleri gidermeye yönelik spesifik öneriler sunmaktadır. Kod, ekolojik ve çevresel düzenleyici çerçeveleri başarıyla entegre etmiş olsa da, deniz plastiği kirliliğinin tüm yaşam döngüsünü düzenlemek, EPR sistemini güçlendirmek ve yeni kirleticilere ilişkin daha detaylı kontrol sağlamak gibi alanlarda hala iyileştirme imkanı bulunmaktadır. Bu makale, üç alanda optimizasyon önlemi önermektedir: kavramsal yeniden yapılandırma, kurumsal güçlendirme ve mekanizma iyileştirmesi. Bu öneriler, Kod’un gelecekteki uygulaması ve destekleyici mevzuatın geliştirilmesi için bir referans niteliği taşımaktadır.

Üçüncü olarak, metodolojik düzeyde bu çalışma, Ekolojik ve Çevresel Kod’u Avrupa Birliği, Japonya, Güney Korea ve diğer hukuk sistemlerinden mevzuat araçlarıyla sistematik olarak karşılaştırarak karşılaştırmalı hukuku kodlama araştırmalarına entegretmektedir. Bu karşılaştırma, farklı hukuk sistemlerinde deniz plastiği kirliliğinin yönetimine ilişkin yönetim modellerindeki farkları ve ortak yönleri ortaya koymaktadır. Çin’in hukuki çerçevesinin özgün özelliklerini ve eksikliklerini belirlemeye yardımcı olurken, plastiklerle ilgili küresel müzakerelerde kurumsal seçimler için çeşitli içgörüler sunmaktadır.

Bunun yanı sıra bu makale, normatif analizde sistematik bağlantıların ve bütüncül yorumun önemini vurgulamakta, kodlama altında deniz plastiği kirliliği için kapsamlı bir yönetim çerçevesi sunmayı hedefleyerek gelecekteki araştırmalar için metodolojik içgörüler sunmaktadır.

3. Deniz plastiği kirliliğinin azaltılması sorununa giriş

Bu bölüm, deniz plastiği kirliliğinin benzersiz özelliklerine dayanarak, bu kirliliği iyileştirme ihtiyacını sistematik biçimde inceler. İyileştirme çalışmalarıyla deniz kirliliği kontrolünün geleneksel modelleri arasındaki yapısal uyumsuzluğu (Table 1) öne çıkarırken, uluslararası hukuk normlarının parçalanıklığını ve Çin’in hukuki çerçevesindeki kurumsal eksiklikleri de ele alır. Bu sayede, ilgili kodifikasyon mekanizmalarının sonraki analizine yönelik sorun odaklı bir yaklaşım temellenir.

Kaynak türü Ana yol Geleneksel yönetim modeli Yönetim gereksinimleri
Kara kaynaklı girişler Kıyı şehirlerinde kötü katı atık yönetimi, atıkların nehirlerle taşınması ve kanalizasyon deşarjları Hedefe yönelik düzenlemelerin eksikliği Kaynakta azaltma ve kara-deniz entegrasyonlu yönetim
Deniz kaynaklı girişler Terk edilmiş av ağıları, denizcilik taşımacılığı atıkları ve açık deniz platformlarından deşarjlar MARPOL Ek V Yönetmelikleri Gemilerden kaynak kontrolünün güçlendirilmesi
Sınıraşırı girişler Okyanus akıntıları ve sınıraşırı atık ticareti Uluslararası sözleşmelere bağımlılık Uluslararası işbirliği ve koordinasyon

Deniz plastiği kirliliği kaynaklarının bileşimi ve yönetim gereksinimleri.

3.1 Deniz plastiği kirliliğinin benzersiz doğası ve yönetimine yönelik zorluklar

Dengiz plastik kirliliğinin ayrı bir hukuki konu olarak ortaya çıkışı, onu deniz kirliliğinin geleneksel biçimlerinden ayıtan özgün niteliklerine bağlanıyor. İlkin, dengiz plastik kirliliğinin kaynakları büyük ölçüde karadan kaynaklanıyor (Raubenheimer ve McIlgorm, 2017). Bu kirlilik yalnızca deniz faaliyetlerinden—gemiciilik, açık deniz çalışmaları ticari balıkçılık gibi—değil, aynı zamanda yüzey akışları, kıyıdaki çöpler ve kentsel katı atık yönetimi gibi karadan kaynaklanan yollar üzerinden de ortaya çıkıyor (Yang ve ark., 2020). Yalnızca denizdeki faaliyetleri düzenlemeye odaklanan yönetim modelleri, baskın olan karadan kaynaklanan kirliliği etkili biçimde düzenleyemez. Londra Sözleşmesi ve onun 1996 Protokolü, plastik atıkların denize kasıtlı olarak boşaltılmasını yasaklarken, MARPOL Ek V gemilerin denize herhangi bir plastik boşaltmasını engeller; ancak her iki düzenleyici araç da sorunun en büyük payını taşıyan karadan kaynaklanan kaynaklara ulaşamaz (Chang ve Saqib, 2025). Bu nedenle, dengiz plastik kirliliğinin yönetimi, “denizle ilgili konuların yalnızca deniz yoluyla ele alınması” yaklaşımından vazgeçilmesini zorunlu kılıyor. Bunun yerine, hem karadan hem de denizden kaynaklanan stratejileri birleştiren bir hukuki çerçevenin kurulması gerekir.

Kara-deniz entegre yönetimi ilkesi, kara kaynaklı deniz ekonomisi gelişimi ile ekolojik koruma arasındaki çatışmaların uzlaştırılmasını ve karasal ile deniz ortamlarında faaliyet gösteren farklı idari makamlar arasında işbirliğinin teşvik edilmesini gerektirir (Li ve Cheng, 2021). Ancak hem ulusal hem de uluslararası hukuk sistemleri, etkili yönetimi engelleyen ayrılmış yönetişime yönelik bir tercih yansıtır. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), kara kaynaklı kirliliğe ilişkin yalnızca genel hükümler içerirken, spesifik yükümlülüklerden yoksundur (Chang ve Saqib, 2025); Çin’de ise çevresel korumayı düzenleyen deniz çevresi koruma ve kara kirliliği yasaları geleneksel olarak ayrı mevzuatlar aracılığıyla yönetilmiş, bu da yetersiz koordinasyona yol açmıştır (Li ve Cheng, 2021). Bu “ayrılm kara-deniz yaklaşımı”, deniz plastik kirliliği sorunlarıyla mücadeledeki zorlukların yapısal kök nedenidir.

İkinci olarak, deniz plastik kirliliğinin sınırları aşan doğası, yönetim çabalarını karmaşıklaştıran temel bir özelliktir (Dauvergne, 2018). Deniz ekosistemi birbirine bağlı bir bütün olarak işlev görür; plastik atık denize girdiğinde, akıntılar tarafından sınırlar ötesine taşınır ve atığı yapan ülkenin yetki alanının çok ötesindeki bölgeleri etkiler. Ayrıca, mikrokplastikler su döngüsü ve besin zinciri aracılığıyla yayılarak biyikleşme yoluyla nihayetinde insan sağlığını tehdit eder. Bu özellikler, deniz plastik kirliliğini ele almak için küresel bir yönetim çerçevesinin zorunluluğunu vurgular. Buna rağmen, geleneksel yönetim stratejileri genellikle yalnızca tepkisel olan ve yerel sınırların ötesine uzanan çevresel sorunları dikkate almayan bölgesel modellere dayanır. Bu yaklaşımlar belirli bağlamlarda etkili olabilir, ancak nesnel olarak uluslararası hukukun “parçalanması”nı derinleştirir (Feng, 2023). Deniz plastik kirliliğini etkili şekilde yönetmek için, plastiklerin tüm yaşam döngüsünü kapsayan; kaynak kontrolü, izleme ve atık sonrası arıtma için sistematik kurumsal düzenlemeler içeren tutarlı bir düzenleyici çerçeveye ihtiyaç vardır. Kurumsal bariyerlerin kaldırılması ve bölge ötesi işbirlikli yönetimin kolaylaştırılması için koordineli uluslararası eylem gerekliidir (Dauvergne, 2018).

Üçüncü olarak, deniz plastiği kirliliğinin kümülatif ve geri döndürülemez doğası, bu sorunla mücadelede yeni zorluklar ortaya koyar (Geyer ve ark., 2017). Plastikler deniz ortamında çok yavaş ayrışır; birçok ürün yüzlerce yıl kalıcı olur ve uzak bölgelere yayılır (Li ve ark., 2016). Bu kümülatif özellik, tüm plastik emisyonlarının anında durdurulması durumunda bile okyanuslardaki mevcut plastiklerin ekolojik açıdan önemli etkilerini sürdüreceğini gösterir. Bu nedenle etkili yönetim, sürdürülebilir ve uzun vadeli stratejiler gerektirir; ancak yönetişim yaklaşımları genellikle anlık önleme önlemlerine odaklanır ve kümülatif kirliliği ele almak için sağlam, uzun vadeli mekanizmalardan yoksundur. Bu soruna karşı, yönetişim çalışmalarının kaynak azaltmaya ve süreç kontrolüne öncelik vermesi; plastik üretimi ve kullanımını azaltmaya, ürün tasarımını iyileştirmeye ve atık yönetim sistemlerini güçlendirmeye odaklanması gerekir.

Son olarak, deniz plastiği kirliliğinden sorumlu tarafların belirlenmesi önemli zorluklar içerir. Deniz plastiği kirliliğinin yol açtığı çevresel zarar, birden fazla eylem ve faktörün üst üste etkileşiminden kaynaklanan bir “kümülatif çevresel değişim” sonucudur ve olumsuz etkiler çoğu zaman uzun bir sürenin ardından ortaya çıkar. Bu nedenle, zararlı eylemlerle çevresel zarar arasındaki açık nedensel bağın kurulması zorlaşır ve bu da sorumluluğun ve tazminat alma hakkının belirlenmesini karmaşıklaştırır. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin 235. maddesi, deniz kirliliğine ilişkin sorumluluk konusunda yalnızca genel yönergeler sunar ve sınır ötesi sorumluluğu ele almak için bir mekanizma sağlamaz. Günümüzde, deniz plastiği kirliliği davalarında sorumluluğun belirlenmesine ilişkin yerleşik bir standart yoktur (Jiang ve Liang, 2025).

3.2 Uluslararası hukuk normlarının parçalanması ve yetersiz kurumsal düzenlemeler

Deniz plastik kirliliğini ele alan uluslararası düzenleyici çerçeve, parçalanmışlık ve tutarlı bir hukuki yapının olmamasıyla karakterizedir. Deniz kirliliği yönetimiyle ilgili mevcut sözleşmeler, hem kapsam hem de konu kapsamı açısından uyumsuz yaklaşımlar sergileyerek plastik kirliliği için kapsamlı düzenlemeler kurulmasını zorlaştırıyor.

Mevcut uluslararası hukuki çerçevede, Deniz Hukuku Birleşmiş Milletler Sözleşmesi, plastik kirliliğini önleme ve kontrol altına alma yükümliliğini öngörür. 194. Madde, Devletlerin deniz ortamlarında kirliliği önlemek, azaltmak ve kontrol altına almak için gerekli önlemleri almasını zorunlu kılar; 207. Madde ise karadan gelen kirliliği önlemek için kanun ve yönetmelikler koyulmasını gerektirir. Ancak Sözleşme, esas olarak geleneksel kirlilik kaynaklarına yönelir ve diğer uzmanlaşmış uluslararası anlaşmaların özel hükümleriyle birlikte uygulanması gerekir.

Mevcut sözleşme rejimleri, plastik kirliliğini iki ayrı açıdan ele alır: gemi atıkları ve denizde kasıtlı atık dökülmesi. Bu kurallar, plastik kirliliğine karşı ilerleme kaydetmiş olsa da, odakları denizcilik faaliyetleriyle sınırlı kalmaya devam ediyor. MARPOL Ek V, gemilerin okyanusa herhangi bir plastik atmasını yasaklar. Ancak uygulaması, gemi kaynaklarıyla sınırlıdır ve karadan gelen atıklara uzanmaz. Londra Sözleşmesi ve 1996 Protokolü, denizde plastik atık dökülmesini kısıtlar, ancak nehirler veya drenaj sistemleri aracılığıyla okyanusa ulaşan plastikler de bu kapsamın dışında kalır.

China’s approach to tackling marine plastic pollution: an institutional analysis centered on the ecological and environmental code
China’s approach to tackling marine plastic pollution: an institutional analysis centered on the ecological and environmental code

Sürdürülebilir Organik Kirleticiler üzerine Stockholm Sözleşmesi, İnceleme Komitesi’nin belirlediği gibi, belirli plastik katkı maddelerini kontrol altındaki maddeler listesine dahil ederek plastik kirliliğini deniz ortamlarında kaynağında ele almada ilerleme kaydetmiştir. Ancak bu Sözleşme, yalnızca sürdürülebilir organik kirleticiler içeren plastiklerle sınırlıdır ve bu özel kirleticileri içermeyen plastik ambalaj atığı gibi diğer plastik kaynaklı sorunlarla mücadelede etkinliğini kısıtlar (Raubenheimer ve McIlgorm, 2018).

küresel plastik kirliliği krizi ışığında Basel Antlaşması, tehlikeli atık oluşumunu minimize etmeyi, bu atıkların sınıraşan hareketi için hukuki çerçeveler oluşturmayı ve atıkların çevresel açıdan uygun şekilde bertaraf edilmesini sağlamayı hedefleyen temel ilkeleri ortaya koymaktadır. Ancak, plastik atıkların büyük çoğunluğu, Ek IX’da belirtildiği gibi, “Antlaşma tarafından kapsanmayan diğer atıklar” sınıfına dahil edildiğinden, deniz plastik atıkları Antlaşma temelli düzenlemelerden muaf kalmaktadır. Basel Antlaşmasının 2019’daki değişikliği, Ek II, Ek VIII ve Ek IX’u revize ederek, karışık ve sorunlu plastik atıkların çoğunu Sarı ve Kırmızı Listeye taşıdı. Bu değişiklik, daha önce “yeşil” sınıfına dahil ve serbest ticarete uygun olan plastik atıkların artık yalnızca ithal eden ülkenin yazılı onayı ile transfer edilebileceği anlamına gelmektedir (Liu, 2020). Yine de, bu değişikliğin etkinliği zayıflatılmıştır

İlginizi Çekebilir: Kısaltılmış kısa kulvar yüzme yarışmalarında Çin’in yeni yıldızı: 25 metrelik havuzda rekor kırarak dikkatleri çekti →
Kaynak: Frontiersin ↗